Canon van de Nederlandse geschiedenis

11. Willem van Oranje

Na de troonsafstand van Karel V in 1555 verwierf prins Willem van Oranje, vanaf zijn twaalfde opgegroeid aan het keizerlijk hof in Brussel, hoge posities. Als militair opperbevelhebber, lid van de Raad van State, ridder van het Orde van de Gulden Vlies en stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht werd hij een van de invloedrijkste edellieden in de Nederlanden. Zijn verhouding met Karels opvolger Filips II verslechterde echter zozeer dat hij de belangrijkste woordvoerder werd van de adellijke oppositiepartij. Die drong aan op verzachting van de kettervervolgingen en verzette zich tegen de opmars in het landsbestuur van de professionele ambtenaren die de plaats innamen van de edellieden.

Na de Beeldenstorm vluchtte Oranje naar zijn geboorteslot Dillenburg, vanwaar hij vanaf 1568 verschillende militaire invallen in de Nederlanden ondernam om een eind te maken aan het schrikbewind van de hertog van Alva. De strijd werd ook gevoerd via propaganda in de vorm van pamfletten, prenten en strijdliederen, zoals het Wilhelmus. Aanvankelijk bleef succes uit. Pas toen de Watergeuzen op 1 april 1572 bij toeval Den Briel innamen, kreeg de opstand bredere steun. Mede dankzij het doorzettingsvermogen van Oranje hielden de rebellen in Holland en Zeeland stand. Met de Pacificatie van Gent in 1576 wisten ze zelfs vrede te sluiten met de overige gewesten. Zo leek het ideaal van Oranje nabij: het herstel van de zeventien Bourgondische Nederlanden onder adellijk bestuur en een oplossing van de religieuze verschillen op basis van verdraagzaamheid.

De nieuwe eenheid zou echter niet standhouden. In 1580 zette Filips een beloning op het hoofd van Oranje. Die reageerde daarop met een Apologie (verweerschrift) en de Staten-Generaal van de opstandige gewesten met een Plakkaat van verlatinghe. De strekking van beide geschriften was dat het verzet gerechtvaardigd was omdat de koning zich gedroeg als een tiran. Op 10 juli 1584 maakte de katholiek Balthasar Gerards met pistoolschoten een eind aan het leven van Oranje. Toen leek het alsof deze niets had bereikt, maar nog geen vijfentwintig jaar later hadden de opstandige provincies zich ontwikkeld tot een zelfbewuste Republiek en werd hij beschouwd als de grondlegger van deze nieuwe staat.

Peter Paul de Baar, Els Kloek en Tom van der Meer,

Balthasar G.
Amsterdam : Syndikaat, 1984.
ISBN: 90-6719-002-0.
Verslag van de moord op Willem van Oranje in 1584 door Balthasar Gerards (1557-1584) en van de ontwikkelingen die later rond zijn persoon ontstonden.

Nanne Bosma,

Balthazar Gerards : moordenaar en martelaar
Amsterdam : Rodopi, 1983.
ISBN: 90-6203-635-X.
Historische reconstructie van de moord op Willem van Oranje door Balthazar Gerads en van de motieven die daaraan ten grondslag lagen. Dit boek is opgenomen in de collectie van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en integraal te lezen onder deze link.

Aron Brouwer en Marthijn Wouters,

Willem van Oranje : de opportunistische Vader des Vaderlands
[Amsterdam] : Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2017.
ISBN: 978-90-468-2118-3.
Niet een idealistische voorvechter van tolerantie en gewetensvrijheid maar een pragmaticus die naar het uitkwam van geloof veranderde en zonder scrupules zijn vorsten, vrouwen en vrienden verraadde. Dat is het beeld van Willem van Oranje dat oprijst uit dit boek. Het laat weinig heel van de mythe van de Vader des Vaderlands.

Arnout van Cruyningen,

Aanslagen op Oranje
Utrecht : Omniboek, 2013.
ISBN: 978-90-5977-830-6.
Historisch overzicht van moordaanslagen op leden van het Nederlandse vorstenhuis, van de moord op Willem van Oranje in 1584 tot de aanslag op Koninginnedag 2009 in Apeldoorn.

Edward De Maesschalck,

Oranje tegen Spanje : eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648)
Leuven : Davidsfonds, 2015.
ISBN: 978-90-5908-638-8.
In de anderhalve eeuw tussen de geboorte van keizer Karel in 1500 en de Vrede van Munster in 1648 bloeide de welvaart bloeide als nooit tevoren en bereikten de kunsten een ongekend hoogtepunt, maar tegelijk was een periode van religieuze twisten en oorlog, met de strijd tussen Willem van Oranje en het overmachtige Spanje in de Tachtigjarige Oorlog.

Femke Deen,

Publiek debat en propaganda in Amsterdam tijdens de Nederlandse Opstand : Amsterdam 'Moorddam' 1566-1578
Amsterdam : Amsterdam University Press, 2014.
ISSN: 1875-9599.
Analyse van het gebruik van communicatievormen als petities, afkondigingen, pamfletten, liedjes en propagandabrieven in Amsterdam tijdens de beginjaren van de Nederlandse Opstand. Door op lokaal niveau te onderzoeken op welke manier de partijen communicatiemiddelen inzetten voor eigen doeleinden, blijkt hoe uitgekiend hun mediastrategieën waren.

Marie-Ange Delen,

Het hof van Willem van Oranje
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2002.
ISBN: 90-284-1942-X.
Verhandeling over het leven aan het hof van Willem van Oranje, waarbij onder meer de vrijetijdsbesteding, de etiquette, de tafelschikking en het eten en drinken aan bod komen.

A.Th. van Deursen,

De last van veel geluk : 1555-1702, de geschiedenis van Nederland
Amsterdam : Bert Bakker, 2006. 4e dr. 1ste dr.: 2004.
ISBN: 90-351-3028-6.
Analyse van de geschiedenis van Nederland in de periode 1555-1702, met nadruk op politieke en religieuze ontwikkelingen en de rol van grote mannen als Willem van Oranje, Van Oldenbarnevelt, Frederik Hendrik, Johan de Witt en Willem III.

A.Th. van Deursen,

Willem van Oranje : een biografisch portret
Amsterdam : Bert Bakker, 2016. Gedeeltelijk eerder verschenen in 1995.
ISBN: 978-90-351-4505-4.
Schets van het leven van Willem van Oranje, waarbij vooral aandacht wordt besteed aan zijn dynastieke belangen en zijn religieuze ontwikkeling.

Alister Duke e.a.,

Liberté et tolérance : een scuptuur van Willem van Oranje in Parijs
Paris : Thoth/Fondation Custodia, 2016.
ISBN: 978-90-6868-706-4.
Vijf bijdragen die het gedachtegoed belichten van Willem van Oranje, uitgebracht ter gelegenheid van de inauguratie op 26 september 2015 van het door Jet Schepp van Oranje vervaardigde standbeeld in de tuin van de Fondation Custodia in Parijs.

Nicole Ex en Frits Scholten,

De Prins en de Keyser : restauratie en geschiedenis van het grafmonument voor Willem van Oranje
Bussum : THOTH, 2001.
ISBN: 90-6868-284-9.
Verslag van de ingrijpende restauratie van het door de Amsterdamse beeldhouwer Hendrick de Keyser ontworpen zeventiende-eeuwse grafmonument voor prins Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk te Delft.

Ronald de Graaf,

De Prins : Willem van Oranje, 1533-1584
Elburg : Karmijn Uitgeverij, 2018.
ISBN: 978-94-92168-19-1.
In zijn onderzoek in Duitse archieven stuitte de auteur op de bijzondere correspondentie tussen Willem en zijn zwager graaf Günther van Schwarzburg, die tevens een van zijn beste vrienden was. Deze brieven en de correspondentie tussen Willem en zijn vier echtgenotes werpen een persoonlijk en verrassend intiem licht op zijn leven.

Anton van Hooff,

Het plakkaat van Verlatinge : de eerste onafhankelijkheidsverklaring
Utrecht : Omniboek, 2018.
ISBN: 978-94-01-91311-9.
In 2018 werd het plakkaat verkozen tot Het Pronkstuk van Nederland. Het document dat op 26 juli 1581 in Den Haag ondertekend werd, geldt als de onafhankelijkheidsverklaring van een aantal Nederlandse provinciën die de Spaanse Filips II afzworen als hun heerser. De auteur schrijft over de geschiedenis en de wording ervan en laat zien hoe het een bindend symbool is geworden van de waardengemeenschap van de onafhankelijke natie Nederland.

Lisa Jardine,

De vreselijke dood van Willem de Zwijger : de eerste politieke moord in een lange rij van spraakmakende aanslagen met een handvuurwapen
Utrecht : Omniboek, 2015. Vertaling van The awful end of Prince William the Silent : the first assassination of a head of state with a handgun. Vertaling: Arnout van Cruyningen.
ISBN: 978-94-01-90383-7.
Beschrijving van de moord op Willem van Oranje in 1584, met de nadruk op het kleine wapen dat werd gebruikt, een technologische vernieuwing waardoor andere vorsten zich extra kwetsbaar gingen voelen.

Arendo Joustra (samenstelling),

De geboortepapieren van Nederland : de Unie van Utrecht, de Apologie van Willem van Oranje en het Plakkaat van Verlating in hedendaags Nederlands
Amsterdam : Elsevier Boeken, 2014. (Elseviers politieke bibliotheek, 12). 2e druk.
ISBN: 978-90-352-5146-5.
In deze bundel zijn - in een moderne vertaling - de drie documenten samengebracht die aan de basis liggen van de Nederlandse natie, waaronder de Apologie van Willem van Oranje (1581), waarin de Vader des Vaderlands vrijheid en verdraagzaamheid bepleit en zijn verontwaardiging de vrije loop laat.

J.G. Kikkert,

Ik vergeef het u : de troostbrieven van Maria Rubens en een beknopte geschiedenis van de Oranje-Nassaus in de Middeleeuwen
Rotterdam : Donker, 2003.
ISBN: 90-6100-535-3.
Geschiedenis van het mislukte huwelijk van Willem van Oranje met Anna van Saksen en Anna's overspel met Jan Rubens. Jans vrouw vergaf hem en schreef hem twee 'troostbrieven' toen hij door de Nassaus gevangen was gezet.

J.G. Kikkert,

Willem van Oranje
Soesterberg : Aspekt, 2006. 2e dr. 1ste dr.: 1983.
ISBN: 90-5911-234-2.
Kritische politieke biografie van Willem van Oranje, met in het bijzonder aandacht voor zijn rol tijdens de Opstand tegen de Spaanse koning Filips II.

Olaf Mörke,

Willem van Oranje (1533-1584) : vorst en ‘vader’ van de Republiek
Amsterdam : Atlas, 2010. Vertaling van Wilhelm von Oranien (1533-1584) : Fürst und 'Vater' der Republik (2007). Vertaling: Jan Gilekens.
ISBN: 978-90-450-1614-6.
Politieke biografie van de 'Vader des Vaderlands' die, aldus de Duitse historicus, onbedoeld bijdroeg aan de totstandkoming van de Republiek der Zeven Provinciën.

M.E.H.N. Mout (vertaling),

Plakkaat van verlatinge
Groningen : Historische Uitgeverij, 2006.
ISBN: 90-6554-093-8.
Editie in modern Nederlands van het Plakkaat van Verlatinghe van 26 juli 1581, waarmee de noordelijke Nederlanden afstand namen van hun toenmalige heerser Filips II.

Maarten Prak (redactie),

Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Anton van der Lem de bijdrage ‘Den Briel: Sint-Catharinakerk : Watergeuzen veroveren Brielle, 1 april 1572’ en van Henk van Nierop de bijdrage ‘Delft: Prinsenhof : Willem van Oranje vermoord, 1584’.

Jeroen Punt en Louis Ph. Sloos,

Willem van Oranje : de jonge prins als edelman en militair
Zutphen : Walburg Pers, 2018.
ISBN: 978-94-624-9287-5.
In dit boek staan de opleiding en praktijkervaring van Willem van Oranje centraal, die hij opdeed in de jaren 1544-1559 en die het mede mogelijk maakten dat hij, samen met zijn drie broers, een oorlog kon beginnen, bijna twintig jaar wist stand te houden en de basis legde voor de verdere strijd door zijn kinderen. Catalogus bij een tentoonstelling over Willem van Oranje, met de nadruk op zijn activiteiten als diplomaat en militair.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over Willem van Oranje gaat het in de pagina’s 186 tot en met 201.

K.W. Swart,

Willem van Oranje en de Nederlandse Opstand 1572-1584
Den Haag : SDU Uitgeverij Koninginnegracht, 1994.
ISBN: 90-12-08135-1.
Beschrijving van de laatste twaalf jaren van het leven van de Prins van Oranje. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren is het boek integraal te lezen onder deze link.

J.J. Woltjer,

Op weg naar tachtig jaar oorlog: het verhaal van de eeuw waarin ons land ontstond : over de voorgeschiedenis en de eerste fasen van de Nederlandse opstand
Amsterdam : Balans, 2011.
ISBN: 978-90-5018-838-8.
Geschiedenis van de Nederlanden in de zestiende eeuw in internationaal perspectief, de aanloop tot de Opstand en de Tachtigjarige Oorlog en de verschuiving in het politieke machtsevenwicht als gevolg daarvan.

Thera Coppens,

Dageraad van Oranje-Nassau
Amsterdam : Meulenhoff, 2009. Bevat: De vrouwen van Willem van Oranje (1977), Maurits : zoon van de Zwijger (1984) en Frederik Hendrik en Amalia van Solms (1987).
ISBN: 978-90-290-8444-4.
Drie geromantiseerde biografieën van de eerste stadhouders uit het Huis Oranje-Nassau. In De vrouwen van Willem van Oranje gaat het om het leven van Willem van Oranje vanaf het moment dat hij in 1544 Prins van Oranje wordt. In Maurits, zoon van de Zwijger worden naast de militaire successen van Prins Maurits ook zijn relaties met vrouwen en zijn moeilijke verhouding tot Oldenbarnevelt beschreven. In Frederik Hendrik en Amalia van Solms komt Frederik Hendrik ondanks zijn aanvankelijke scepsis voor de veel jongere Amalia van Solms, met wie hij moet trouwen, steeds meer onder haar invloed.

Ethel Herr,

Mijn schild ende betrouwen : roman
Kampen : De Groot Goudriaan, 2007. Vertaling van Dr. Oma. Vertaling: P.J. de Gier.
ISBN: 978-90-6140-807-9.
Christelijke roman waarin het levensverhaal van Juliana van Stolberg (1506-1580) wordt verteld door haar kleindochter Maria (1556-1616), dochter van Willem van Oranje en Anna van Buren, die op slot Dillenburg werd opgevoed en haar grootmoeder leerde kennen als een gevoelige en gelovige vrouw.

Lidy Nicolasen,

De geuzendochter : de legende van Kiste Tui en de slag op de Mookerheide
Amsterdam : Balans, 2017.
ISBN: 978-94-600-3175-5.
Kiste Trui vertelt het verhaal van de Slag op de Mookerheide in 1574 waar twee legers tegenover elkaar stonden, de Spanjaarden aan de ene kant, de opstandige Geuzen, onder leiding van Hendrik en Lodewijk - de broers van Willem van Oranje - aan de andere kant.

Jan Siebelink,

Margaretha
Amsterdam : De Bezige Bij, 2007. 4e dr. 1ste dr.: 2002.
ISBN: 978-90-234-2523-6.
Teruggetrokken levend in de Abruzzen, kijkt Margaretha van Parma (1522-1586), erkende bastaarddochter van Karel V en van 1559 tot 1567 landvoogdes van de Nederlanden, terug op haar bewogen leven en onder meer haar verliefdheid op Willem van Oranje.

Simone van der Vlugt,

Rode sneeuw in december
Amsterdam : Ambo/Anthos, 2015. 11e druk.
ISBN: 978-90-263-3196-1.
Als in Leiden anno 1552 een katholiek meisje verliefd wordt op een jonge lutherse arts, kan haar vader dit niet accepteren en onterft haar. Na hun huwelijk verhuist het stel, trouwe aanhangers van Willem van Oranje, naar Breda.

Jean Pierre Rawie en Driek van Wissen,

Rijmkroniek des Vaderlands : 1 : De opkomst van de Nederlandse Republiek
Amsterdam : Bert Bakker, 2005.
ISBN: 90-351-2884-2.
In gepaard rijm en jambische viervoeters vertellen Rawie en Van Wissen de geschiedenis van Nederland, in dit eerste deel van de prehistorie tot en met de dood van Willem van Oranje.

G.J. Teunissen (regie),

Willem van Oranje
[Amsterdam] : Filmmuseum, 2008. 1 dvd-video (ca. 70 min.)
Deze eerste ‘officiële’ Nederlandse geluidsspeelfilm, in première gegaan in 1934, vertelt het verhaal van Willem van Oranje en zijn betekenis voor de Nederlanden ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog.

Walter van der Kamp (regie),

Willem van Oranje
[Hilversum] : Bridge Entertainment, 2005. 3 dvd's (ca. 460 min.)
DVD van de televisieserie uit 1984 over het leven van Willem van Oranje. Regie: Walter van der Kamp, met Jeroen Krabbé, Willem Nijholt, Ramses Shaffy, Linda van Dyck, Hans Dagelet. Uitgezonden door AVRO in samenwerking met Veronica.