Website voorlezen

14. De Beemster

Een groep Amsterdamse kooplieden en stadsbestuurders besloot in 1607 een groot meer, de Beemster, droog te leggen. Het beloofde een financieel lucratief project te worden dat bovendien een bijdrage kon leveren aan de voedselvoorziening van het snel groeiende Amsterdam. Om het meer werd een hoge en stevige dijk van 38 kilometer lang aangelegd en daar weer omheen een ringvaart. Daarna begon onder leiding van ingenieur Jan Adriaenszoon Leeghwater het leegpompen van het meer, met 43 windmolens op een rij, steeds een stapje hoger. Zo werd het water van het meer trapsgewijs naar de ringvaart geleid.

In 1612 viel het meer droog en kon de inrichting van de polder beginnen. Er werden wegen aangelegd, wegsloten en kavelsloten gegraven en boerderijen gebouwd. Dat alles gebeurde volgens een ordelijk en strak geometrisch patroon. Aan deze rationele verkaveling en inrichting heeft de Beemster zijn roem te danken. In de eeuwen daarna is aan het waterbeheer nog volop geknutseld. In de late negentiende eeuw werden de windmolens vervangen door stoomgemalen, en nog later door dieselgemalen en elektrisch aangedreven pompen.

Tegenwoordig is de Beemster verdeeld in meer dan vijftig stukjes met alle een eigen waterpeil. Akkerbouwers willen een laag waterpeil onder hun land, terwijl dorpsbewoners een hoog peil wensen, omdat anders de palen onder de huizen kunnen verrotten. Voor veeboeren zit het ideale waterpeil daar tussenin, terwijl natuurbeheerders zo hun eigen wensen hebben. In droge perioden wordt nu zoetwater ingelaten in de Beemster. Dat is mogelijk geworden omdat het IJsselmeer, de voormalige Zuiderzee, inmiddels zoetwater bevat van goede kwaliteit voor de landbouw. Werd in de Beemster ooit met windkracht en molens van water land gemaakt, thans vindt er met elektriciteit en computers modern waterbeheer plaats.

Als schoolvoorbeeld hoe van water land te maken staat de Beemster op de UNESCO-lijst van Werelderfgoed. Door dergelijk menselijk ingrijpen in de natuur heeft Nederland vorm gekregen. Dat begon in de Middeleeuwen met kleinschalige landaanwinning en bedijking, nam vanaf de zestiende eeuw steeds grootschaliger vormen aan met het droogleggen van meren en veenplassen, en kende zijn voorlopige afronding in de twintigste eeuw met de aanleg van de Flevopolders en de Maasvlakte.

Diederik Aten e.a.,

400 jaar Beemster : 1612-2012
Wormer : Stichting Uitgeverij Noord-Holland, 2012.
ISBN: 978-90-78381-56-3.
Rijk geïllustreerd herdenkingsboek naar aanleiding van het 400-jarig bestaan van droogmakerij en Werelderfgoed de Beemster, waarvan de door vakhistorici geschreven hoofdstukken zijn gebaseerd op veel nieuw historisch onderzoek.

Jan Bank en Marita Mathijsen (redactie),

Nederland in de negentiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 90-351-2950-4.
In dit derde van de vier delen van Plaatsen van herinnering is van Charles Jeurgens de bijdrage ‘De Haarlemmermeer: De Cruquius : van water naar land’ opgenomen.

Bezoek bij Betje : een museum in de Beemster
's-Gravenhage : Nijgh & Van Ditmar, 1984. 2e dr. Tekst: W.A. Braasem, foto’s: Onno Meeter.
ISBN: 90-236-7763-3.
Van 1759 tot 1777 woonde Betje Wolff als jonge domineesvrouw en beginnend schrijfster in een pastorie in de Middenbeemster. Daar werd later het Betje Wolff Museum gevestigd dat in deze museumgids wordt beschreven, waarbij ook het sociale leven in de Beemster destijds aan bod komt.

R.M. van Heeringen (redactie),

Geordend landschap : 3000 jaar ruimtelijke ordening in Nederland
Hilversum : Verloren, 2004.
ISBN: 90-6550-830-9.
Bundel met de lezingen die werden gehouden op een symposium naar aanleiding van het ‘Jaar van het landschap’ in 2003, waarbij onder meer de Beemster aan de orde komt.

Els Kloek (redactie),

Verzameld verleden : veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis
Hilversum : Verloren, 2004. Verloren verleden ; 24.
ISBN: 90-6550-465-6.
Laatste deel in de reeks Verloren verleden waarin hoofdredacteur Els Kloek veertig dramatische gebeurtenissen en memorabele figuren uit het rijke verleden van Nederland heeft verzameld. Van Herman Kaptein is een bijdrage over Jan Adrienasz. Leeghwater (1575-ca. 1650) opgenomen.

Henk Leenaers en Henk Donkers (samenstelling),

De Bosatlas van Nederland waterland
Groningen : Noordhoff, 2010.
ISBN: 978-90-01-90203-2.
Naslagwerk van de waterhuishouding van Nederland, met aandacht voor ondermeer de geschiedenis, klimaatverandering en veiligheid. Met kaarten, grafieken, doorsnedes, schema's en kleurenfoto's.

Maarten Prak (redactie),

Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Jan Luiten van Zanden de bijdrage ‘De Beemster : een voorbeeldige inpoldering’.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. De Beemster komt aan bod in de pagina’s 244 en 245.

Martin Reints,

Nacht- en dagwerk : beschouwingen
Amsterdam : De Bezige Bij, 1998.
ISBN: 90-234-3695-4.
Bundel essays over taal en poëzie van de dichter Reints die ook een scherp oog heeft voor landschappen, getuige onder meer een beschouwing over de Beemster, in de zeventiende eeuw aangelegd volgens de strenge principes van de landmeetkunde. Het essay inspireerde Robert Anker tot het aan Reints opgedragen gedicht ‘In de Beemster’ in de bundel De broekbewapperde mens (2002).

Cordula Rooijendijk,

Waterwolven : een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers en droogmakers
Amsterdam : Atlas, 2009.
ISBN: 978-90-450-0481-5.
Geschiedenis van de strijd in Nederland tegen het water, aan de hand van levensbeschrijvingen van personen die daarin een voorname rol speelden, zoals Leeghwater bij de droogleggingen van de meren in Noord-Holland en Cornelis Lely bij de afsluiting van de Zuiderzee.

Marjolein van Rotterdam,

Werelderfgoed van Nederland : Unesco-monumenten van nu en de toekomst
Hilversum : Lias, 2015. Herdruk.
ISBN: 978-90-8803-071-0.
Overzicht van de negen door de Unesco erkende werelderfgoedmonumenten, waaronder de droogmakerij Beemster, het Rietveld-Schröderhuis en de Amsterdamse grachtengordel.

Tanja Schermerhorn,

'Hier kan ik ademen' : portretten uit de Schermer
Wormer : Stichting Uitgeverij Noord-Holland, 2008.
ISBN: 978-90-78381-22-8.
Portretten van circa veertig hedendaagse bewoners van de Schermerpolder, ontstaan in de jaren dertig van de zeventiende eeuw toen men over de middelen beschikte om het gebied droog te malen.

Art de Vos

, Nederland : een natte geschiedenis
Schiedam : Scriptum Publishers, 2006.
ISBN: 978-90-5594-487-3.
Historisch overzicht in woord en beeld van de strijd tegen het water en de waterhuishouding in Nederland.

DVD

Een rondje Nederland : Noord-Holland
Hamont : AV-2 Studio, 2007. 1 dvd (ca. 60 min.)
Reis in vier etappes door de provincie Noord-Holland, waarbij ook uitgebreid aandacht voor het kenmerkende polderlandschap, voor ingenieur Leeghwater en de molens die de polderbemaling in werking hebben gezet.