Mijn Bibliotheek  

Laden...

Canon van de Nederlandse geschiedenis

15. De grachtengordel

Door ruimtegebrek en woningnood waren de bestuurders van de steden in het welvarende westen van de Republiek, waarvan de bevolking vanaf het einde van de zestiende eeuw snel was toegenomen, gedwongen besluiten te nemen over uitbreiding. Moesten daarbij nuttigheidsoverwegingen vooropstaan of theorieën over het inrichten van de ideale stad? In Amsterdam werd in 1613 een begin gemaakt met de grote uitbreiding. De Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht werden gegraven tot de huidige Leidsegracht, ten westen daarvan werd een nieuwe buurt ontwikkeld, de Jordaan, en door de aanleg van drie rechthoekige eilanden werd een nieuw westelijk havengebied gerealiseerd.

Die uitbreiding gebeurde volgens een totaalplan, waarbij verschillende partijen betrokken waren: het stadsbestuur, de stadhouder, de Staten van Holland en de stadstimmerman Hendrick Jacobszoon Staets. Nut en schoonheid waren in dat plan gecombineerd. Waar mogelijk werd gebruik gemaakt van strakke geometrische vormen. De grachtengordel is op kaarten en luchtfoto’s onmiddellijk te herkennen door de halfronde vorm van de drie genoemde grachten. Een ander streven was een duidelijke geografische scheiding van de verschillende stedelijke functies. Zo was er in de Jordaan ruimte voor woningen en kleine bedrijven en hadden de grachten een exclusief residentiële functie. Daar verrezen tal van ‘stadspaleisjes’ van rijke kooplieden, bankiers, stadsbestuurders en andere kapitaalkrachtige Amsterdammers.

In de jaren tussen 1656 en 1662 werden de grachten doorgetrokken, tot over de Amstel, waardoor het Amsterdamse centrum zijn huidige vorm kreeg. De lijn van de eerste fase werd voortgezet: nieuwe, nog mooiere en grotere grachtenpanden sierden dit nieuwe gedeelte. De Gouden Bocht van de Herengracht kan daardoor tot op de dag van vandaag gelden als een symbool van de rijkdom van de Gouden Eeuw. Ten tijde van die laatste uitbreiding liep de Gouden Eeuw overigens al ten einde. De nieuw gewonnen stedelijke ruimte ten oosten van de Amstel bleef dan ook tot ver in de negentiende eeuw opvallend leeg.

Jaap Evert Abrahamse,

De grote uitleg van Amsterdam : stadsontwikkeling in de zeventiende eeuw
Bussum : Thoth, 2010.
ISBN: 978-90-6868-491-9.
Documentatie in woord en beeld van de Amsterdamse stadsuitbreidingen in de zeventiende eeuw, waarvan de westelijke grachtengordel in 1610-1613 en de oostelijke grachtengordel in 1662-1663 de belangrijkste en grootste zijn.

Boudewijn Bakker,

Amsterdam en de grachtengordel
Bussum : THOTH, 2009.
ISBN: 978-90-6868-505-3.
Beschrijving van de unieke stedenbouwkundige structuur van de grachtengordel die daarbij binnen de bestuurlijke, maatschappelijke en culturele context van de Amsterdamse traditie wordt geplaatst.

Marcel Bergen en Irma Clement,

Amsterdam : stads- en wandelgids
Amersfoort : Klapwijk & Keijsers, 2009.
ISBN: 978-90-811296-5-7.
Reisgids voor Amsterdam met tien wandelingen door de historische stadsdelen, met een nadruk op de architectuur en een beschrijving van alle belangrijke panden in de hele grachtengordel.

Simon van Blokland,

Amsterdamse grachten : op oude prentbriefkaarten
Amsterdam : Heuff [etc.], 1995.
ISBN: 90-6141-254-4.
Honderd oude prentbriefkaarten waarop de grachtengordel vanaf het Centraal Station op een systematische wijze wordt doorkruist.

Simon van Blokland (samenstelling),

Amsterdam in foto’s uit de 19e eeuw
Amsterdam [etc.] : De Heeren Keyser [etc.], 1999.
ISBN: 90-5477-0201.
Kijk- en wandelboek waarin aan de hand van circa 140 foto’s van merendeels onbekende fotografen een beeld worden geboden van het leven in het 19de-eeuwse Amsterdam, met veel aandacht voor het oude centrum van de stad en in het bijzonder de grachtengordel.

Arjan Bronkhorst,

Grachtenhuizen : vier eeuwen Amsterdamse grachtenhuizen en hun bewoners
Amsterdam : Lectura Cultura Books, 2014.
ISBN: 978-90-821354-0-4.
Dit boek met foto's van Arjan Bronkhorst vertelt het verhaal van vier eeuwen wonen aan de Amsterdamse grachten.

Lodewijk Brunt en Kees Tamboer,

Prinsengracht
Amsterdam : Boom, 2010. Fotografie: Lodewijk Brunt.
ISBN: 978-90-8506-936-2.
Foto’s van en verhalen over de Prinsengracht, de buitenste en langste gracht van de grachtengordel, en haar bewoners.

W.A. de Clercq,

Willem de Clercq
Amsterdam : De Bataafsche Leeuw, 1999.
ISBN: 90-6707-511-6.
De betachterkleinzoon van de Amsterdamse zakenman en literator Willem de Clercq (1795-1844) schetst in deze lijvige biografie een beeld van een vooraanstaand man in de grachtengordel tijdens de eerste helft van de negentiende eeuw.

Willemien Dijkshoorn, Erik de Jong en Lodewijk Odé (redactie),

Herengracht
Zwolle : Waanders, 1998.
ISBN: 90-400-9256-7.
Voor dit boek, deel van een serie over Amsterdamse grachtentuinen, zijn alle tuinen aan de Herengracht beschreven en gefotografeerd. Het geeft dan ook een beeld van het gevarieerde en rijke bezit aan tuinen in dit deel van de grachtengordel.

Brigitte Forgeur,

Wonen en leven in Amsterdam
Warnsveld : Terra, 1992. Met bijdragen van Cees Nooteboom, Max van Rooy en Arend Jan van der Horst.
ISBN: 90-6255-530-6.
Woon- en leefwereld in Amsterdam en de directe omgeving, met de nadruk op architectuur en binnenhuiskunst, waarbij ook de verborgen tuinen van monumentale grachtenpanden worden getoond.

Willem Frijhoff en Maarten Prak (redactie),

Geschiedenis van Amsterdam : centrum van de wereld
Amsterdam : SUN, 2004.
ISBN: 90-5875-137-6.
Tussen 1578 en 1650 groeide Amsterdam uit van een provincieplaats tot de derde stad van Europa, de spil van een wereldomspannend handelsnetwerk. Van Boudewijn Bakker is de bijdrage ‘De zichtbare stad 1578-1813’ opgenomen.

Saskia Groeneboer, Isabelle Paz Soldan, Roderick Pelser e.a.,

, De Amsterdamse grachtengordel : werelderfgoed sinds de Gouden Eeuw
Utrecht : Matrijs, 2013. (Cultuurhistorische reeks werelderfgoed Nederland ; 6).
ISBN: 978-90-5345-475-6.
Beschrijving van de geschiedenis van de aanleg van de grachtengordel, van de architectuur van de grachtenpanden, de opkomst van Amsterdam als wereldstad, het leven in de Gouden Eeuw en de huidige situatie. Met daarnaast ruimschoots aandacht voor speciale gebouwen en bijzondere bewoners.

Maarten Hell en Emma Los

, Amsterdam voor vijf duiten per dag
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2011.
ISBN: 978-90-253-6843-2.
Beschrijving van Amsterdam in de zeventiende eeuw, in de vorm van een reisgids met bezienswaardigheden en uitgaansmogelijkheden voor toeristen.

Martin Kers (foto’s) en Willem Wilmink (gedichten),

Amsterdam : fotografische impressies = photographic impressions
Wormer : Inmerc [etc.], 1999. Teksten in het Nederlands en het Engels.
ISBN: 90-6611-206-9.
Fotografische impressies door Martin Kers van bijzondere plekken in Amsterdam, waaronder de grachtengordel, waarop Willem Wilmink poëtisch en romantisch, maar steeds met een weemoedige ondertoon, heeft ingespeeld.

Koen Kleijn, Ernest Kurpershoek en Jos Smit (redactie)

, De grachten van Amsterdam : 400 jaar bouwen, wonen, werken en leven
Bussum : Thoth, 2013.
ISBN: 978-90-6868-635-7.
Beschrijving door specialisten van de Grachtengordel in elf hoofdstukken, gevolgd door een uitgebreide beschrijving in woord en beeld van ieder stukje grachtenwand. Met ruim 700 illustraties en 180 fotostrips.

Anja Krabben (redactie),

GrachtenGeheimen : 400 jaar grachtengordel
Amsterdam : Thematijdschrift, 2013. Jaargang 3, nummer 2.
ISSN 2211-2693.
Magazine met een diversiteit aan artikelen over de geschiedenis, cultuur en wetenschap van de Amsterdamse grachtengordel.

Walter Kramer,

De Noorderkerk in Amsterdam
Zwolle : Waanders, 1998.
ISBN: 90-400-9254-0.
In dit boek over de 17de-eeuwse Noorderkerk wordt onder meer ook het ontstaan van de grachtengordel, de Jordaan en de stadstorens behandeld.

Els ten Napel,

Amsterdamse sinjoren, 1576-1622 : in het voetspoor van Antwerpse immigranten
Amsterdam : Lubberhuizen, 1993.
ISBN: 90-73978-18-1.
Aan de hand van een wandeling langs de grachtengordel wordt nagegaan wat de invloed was op de ontwikkeling van de handel met het Verre Oosten en van de kunst, in het bijzonder de architectuur, van de vele rijke Antwerpenaren die er zich eind zestiende eeuw vestigden.

Paul C. Pet (foto’s),

Amsterdam : in kleur = in full color = in Farben = en coleur
Rijswijk : Elmar, 1991. Inleiding: Richter Roegholt.
ISBN: 90-6120-827-0.
Uitbundig kijkboek dat een fotografisch loflied is op Amsterdam, meer bepaald op de grachtengordel met de vele monumenten.

Maarten Prak (redactie),

Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van P.W. Klein de bijdrage ‘Amsterdam: Trippenhuis : handel in de Gouden Eeuw’.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over de grachtengordel gaat het in de pagina’s 230-233 en 246.

Jos van Rijn,

In en nabij de grachtengordel : een rondreis door het Nederlandse boekenvaklandschap
Zwolle : Bergboek, 2002.
ISBN: 90-70037-29-7.
Aan de grachtengordel zijn zoveel uitgeverijen gevestigd dat het de ideale locatie is voor een rondgang langs het Nederlandse literaire bedrijf, met aandacht voor de concernvorming van uitgevers en boekhandels en voor de dag- en weekbladen in de periode 1946-2002.

Marjolein van Rotterdam,

Werelderfgoed van Nederland : Unesco-monumenten van nu en de toekomst
Hilversum : Lias, 2015. Herdruk.
ISBN: 978-90-8803-071-0.
Overzicht van de negen door de Unesco erkende werelderfgoedmonumenten, waaronder de droogmakerij Beemster, het Rietveld-Schröderhuis en de Amsterdamse grachtengordel.

Ger Schoolenaar,

400 jaar Amsterdamse grachtengordel : 100 bijzondere monumenten uit de Gouden Eeuw
Amsterdam : Uitgeverij Huys, 2012.
ISBN: 978-94-908920-2-9.
Impressies in woord en beeld van panden aan de Amsterdamse grachtengordel en de hedendaagse bewoners en gebruikers.

Herman Scholten (foto’s en samenstelling),

Amsterdam
[Veghel] : Allmedia, 2006. Tekst: Frederik Wiedijk.
ISBN: 90-5495-912-6.
Fotoboek met ondersteunende teksten met praktische tips en historische anekdotes dat de lezer onder meevoert langs de monumentale panden in de grachtengordel, met bijzondere aandacht voor de gouden bocht langs de Herengracht.

Marleen Slooff en Jaap Evert Abrahamse (redactie),

Amsterdams werelderfgoed : de grachtengordel na 400 jaar
Bussum : Thoth, 2012.
ISBN: 978-90-6868-604-3.
Bewerking van de lezingen gehouden op het symposium 'De grachtengordel werelderfgoed: leve de grachtengordel!' in Felix Meritis in Amsterdam op 10 februari 2011.

Jos Smit en Ernest Kurpershoek,

Het grachtenwandelboek
Amsterdam [etc.] : Island Publishers [etc.], 1999. Redactie: Paul Spies.
ISBN: 90-803746-9-5.
Twee stadswandelingen door het hart van Amsterdam, respectievelijk door het noordelijk en het zuidelijk deel van de grachtengordel. Deze uitgave is een selectie van de meest typerende feiten en anekdotes uit Het Grachtenboek, het door dezelfde auteurs samengestelde standaardwerk over de Amsterdamse grachten.

Herman Souer,

Stadswandelingen door Amsterdam : 5 : drie wandelingen door ’t hartje van de hoofdstad
Abcoude : Uniepers, 2004. 2e herziene dr. 1e dr.: 1998.
ISBN: 90-6825-316-6.
Drie stadswandelingen waarvan er twee door de grachtengordel voeren. Daarbij wordt zowel praktische als historische informatie geboden.

Paul Spies (samenstelling),

Het grachtenboek
Den Haag: SDU Uitgeverij Koninginnegracht, 1993.
ISBN: 90-12-06553-4.
Omvangrijk boek met foto’s van de gevels van alle panden, zo’n 3.200, aan de Amsterdamse grachten, met onder meer hoofdstukken over de architectuur en het ontstaan van de grachtengordel.

Pieter Vlaardingerbroek e.a. (redactie),

De wereld aan de Amsterdamse grachten : huis en interieur 1613-1800
Amsterdam : Bureau Monumenten & Archeologie, 2016. Herdruk. 1ste druk: 2013.
ISBN: 978-90-5937-460-7.
Overzicht van de zeventiende-eeuwse architectuur van de Amsterdamse grachtengordel. Al kwamen door de handelsbetrekkingen in Europa en daarbuiten ook bouwstijlen, bouwmaterialen en gebruiksgoederen naar Amsterdam, toch is de stad typisch Hollands: de invloeden van buiten zijn op geheel eigen wijze verwerkt tot nieuwe, eigen vormen.

Pieter Vlaardingerbroek en Koen Ottenheym,

Adriaan Dortsman 1635-1682 : de ideale gracht
Zwolle : WBooks, 2013.
ISBN: 978-90-6630-341-6.
Inleidend overzicht in woord en beeld van het werk van de Nederlandse architect (1635-1682), dat beeldbepalend was voor de Amsterdamse grachtengordel met ontwerpen als de Ronde Lutherse Kerk (Koepelzaal Renaissance Hotel), het Walenweeshuis (Maison Descartes) en de tweelingpanden Keizersgracht 672-674 (Museum van Loon).

H.F. van Woerden,

Gevelstenen in Amsterdam : wandelen langs bijbelse voorstellingen
Amsterdam : Buijten & Schipperheijn Recreatief, 2001.
ISBN: 90-5881-037-2.
Kijk- en wandelgids waarin ongeveer een tiende van de ruim achthonderd gevelstenen in de grachtengordel is opgenomen: die met een bijbelse voorstelling.

Désanne van Brederode,

Mensen met een hobby
Amsterdam : Querido, 2003. 3e dr. 1ste dr.: 2001.
ISBN: 90-214-5275-8.
Anders dan haar vrienden in de grachtengordel is een jonge Amsterdamse striptekenares erg in de weer met de geloofsproblematiek.

Gerard van Emmerik,

Amsterdamse impressies
Haarlem : Gottmer, 2001.
ISBN: 90-257-3410-3.
Novelle over twee veertigers die een rommelige en lawaaierige etage op de grachtengordel delen, met alle voor- en nadelen die daaraan zijn verbonden, tot een van hen besluit in Haarlem te gaan wonen.

Merel van der Gracht (pseudoniem),

Adriaan en de anderen : een toekomstroman waarin de literatuur wordt gered en het Huis van Oranje tot bloei komt
Maassluis : Compaan Uitgevers, 2010.
ISBN: 978-94-9037406-8.
De grachtengordel zucht in het jaar 2015 onder het juk van een gristelijk-rode regering die de literatuur in de ban heeft gedaan.

Marijke Höweler,

Onder de gordel
Amsterdam : Atlas, 2002.
ISBN: 90-450-0973-0.
In de grachtengordel gesitueerde zedenschets met absurdistische trekjes rond een succesvolle schrijver.

Geerten Meijsing,

De grachtengordel : een roman
Amsterdam : De Arbeiderspers, 1992.
ISBN: 90-295-3117-7.
In de wereld van uitgevers, schrijvers en boekhandelaren in de grachtengordel in de jaren zeventig en tachtig gesitueerde roman over de carrière van de schrijver Erik Gardenier. Joost Zwagerman schreef daar met Chaos en rumoer (1997) min of meer een parodie op (zie aldaar).

Connie Palmen,

Lucifer
Amsterdam : Prometheus, 2007.
ISBN: 978-90-446-0999-8.
Sleutelroman over de impact van een tragische gebeurtenis op een kunstenaarskring in Amsterdam in de jaren tachtig, met als uitgangspunt een zin in de overlijdensadvertentie van de vrouw van componist Peter Schat.

Philibert Schogt,

De vrouw van de filosoof
Amsterdam : De Arbeiderspers, 2005.
ISBN: 90-295-6224-2.
In de grachtengordel gesitueerde roman over een jonge filosofe die zich opoffert voor de carrière van haar man, eveneens filosoof, maar weinig erkentelijkheid ondervindt van zijn kant.

Hans Vervoort,

Opwinding
Amsterdam : Nijgh & van Ditmar, 2007.
ISBN: 978-90-388-9028-9.
De auteur, van 1975 tot 2000 marktonderzoeker en uitgever bij de Weekbladpers, de uitgeverij van onder meer Vrij Nederland, verwerkte zijn herinneringen in de trilogie Het bedrijf, naast Opwinding bestaand uit Betere tijden (2008) en Confrontatie (2010).

Joost Zwagerman,

Chaos en rumoer
Amsterdam : Singel Pockets, 2010. 7e dr. 1e dr.: 1997.
ISBN: 978-90-413-3177-9.
Een schrijver die met een writer’s block kampt en presentator wordt van een radioprogramma, is not amused als hij de hoofdpersoon wordt in een roman van zijn grote rivaal. Een aantal figuren uit de literaire grachtengordel is hilarisch neergezet.

Joost Zwagerman,

Gimmick!
Amsterdam : De Arbeiderspers, 2010. 20e dr. 1e dr.: 1989.
ISBN: 978-90-295-6776-3.
Het leven van een gedesillusioneerde kunstschilder is nauw verweven met het turbulente en decadente wereldje van de avant-garde binnen de grachtengordel eind jaren tachtig.

Patrick Roubroeks (samenstelling),

Blauw goud : de Amsterdamse grachten in gedichten
Amsterdam : Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2013.
ISBN: 978-90-468-1623-3.
In 2013 was het vierhonderd jaar geleden dat de Amsterdamse grachten werden gegraven. Bijna honderd bekende en minder bekende dichters en Amsterdammers lieten zich bij die gelegenheid door het blauwe goud van Amsterdam inspireren. Hun gedichten zijn in deze bundel bijeengebracht.

Karel Baracs,

Het verhaal van Amsterdam : deel 2
Amsterdam : Rubinstein, 2009. 1 cd (75 minuten).
ISBN: 978-90-476-0855-4.
Drie Amsterdamse verhalen verteld door de officieel aangestelde stadsverteller, waarvan het tweede zich afspeelt in de gouden bocht van de Herengracht in de zeventiende eeuw, waar de allerduurste grachtenpanden staan.

Schilderij boven: De bocht van de Herengracht bij de Nieuwe Spiegelstraat, Gerrit Adriaensz. Berckheyde.
Collectie Rijksmuseum, inv. nr. SK-A-4750.