Website voorlezen

17. De Statenbijbel

De bijbel is voor christenen het belangrijkste boek omdat het de door God geopenbaarde waarheid ofwel ‘het woord van God’ bevat. Een van de strijdpunten van de Reformatie was de vraag voor wie de bijbel was bedoeld. De katholieke geestelijkheid was van mening dat de bijbel maar beter niet door gewone mensen moest worden gelezen. Zij konden in de kerk luisteren naar de uitleg van de geestelijken die als bemiddelaars tussen God en de gelovigen optraden.

De protestanten daarentegen meenden dat iedere gelovige zelf de bijbel hoorde te lezen en dat een predikant in de eerste plaats een dienaar van het woord van God was. Het was zijn taak Gods woord door middel van bijbellezing en schriftuitlegging tot de gemeente te laten spreken. Dat hield ook in dat de bijbel in de eigen taal beschikbaar moest zijn, liefst in een zo betrouwbaar mogelijke vertaling. Van de door de hervormer Luther rond 1535 vanuit de grondtalen in het Duits vertaalde bijbel werden in de zestiende eeuw vertalingen in het Nederlands gemaakt.

In 1618 gaf de belangrijkste kerkelijke vergadering van de gereformeerden, de synode, die toen in Dordrecht werd gehouden, opdracht een vertaling te maken op basis van de oorspronkelijke handschriften in het Hebreeuws en het Grieks. Het voorbeeld daarbij was de Engelse Authorized Version (de 'King James' Version' uit 1611). De Staten-Generaal werd gevraagd de vertaling te financieren. Pas acht jaar later stemden die daarmee in, waarna de vertalers aan de slag konden. Nog eens negen jaar later was de vertaling gereed.

In 1637 mocht de Statenvertaling of Statenbijbel voor het eerst worden gedrukt. In de daaropvolgende twintig jaar werden een paar honderdduizend exemplaren gedrukt. Ruim driehonderd jaar bleef de Statenbijbel de belangrijkste bijbel in de gereformeerde kerken en ook vandaag zijn er nog kerkgenootschappen die hem gebruiken. De 'tale Kanaäns' van de Statenbijbel heeft in de loop der eeuwen een groot stempel heeft gedrukt op de Nederlandse cultuur. Van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), een interconfessionele vertaling in hedendaags, natuurlijk Nederlands die in 2004 is gepubliceerd, zijn sindsdien dan een miljoen exemplaren verkocht. Een herziening van de NBV zal uiterlijk in 2016 beschikbaar komen.

De Statenbijbel

Bijbel : dat is de ganse Heilige Schrift bevattende al de kanonieke boeken des Ouden en Nieuwen Testaments ; door last van de Hoogmogende Heren Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden en volgens het besluit van de Synode-Nationaal, gehouden te Dordrecht in de jaren 1618 en 1619, uit de oorspronkelijke talen in onze Nederlandse taal getrouwelijk overgezet
Dordrecht : Gereformeerde Bijbelstichting, 1996. Nieuwe editie van de uitgave van 1987.
In deze editie is de 17de-eeuwse tekst van de Statenbijbel in moderne spelling omgezet, met behoud van enkele kenmerkende archaïsmen. Gebonden in zwarte band met leeslint en titel in goudopdruk.

Bijbel : psalmen : Herziene Statenvertaling
Heerenveen : Jongbloed, 2011.
ISBN: 978-90-6539-357-9.
De Herziene Statenvertaling is in 2011 verschenen in vijf verschillende uitvoeringen voor gebruik in de kerk, met daarin de Psalmen in de berijming van 1773 en de Gezangen. De Herziene Statenvertaling - Psalmen verschijnt als hardcover, vivella uitgave, luxe editie en een editie met een speciale cover.

Bijbel : Statenvertaling / Herziene Statenvertaling
Heerenveen : Jongbloed, 2011.
ISBN: 978-90-6539-358-6.
Paralleleditie, met op iedere pagina in de linkerkolom de tekst van de Statenvertaling en in de rechterkolom die van de Herziene Statenvertaling.

Bijbel : herziene Statenvertaling : Psalmen
Heerenveen : Jongbloed, 2015.
ISBN: 978-90-6539-408-8.
Deze editie van de Herziene Statenvertaling heeft een stijlvol linnen omslag met mooie foliedruk en wordt geleverd met foedraal. Een eenmalige limited edition.

Bijbel : in de herziening van de Statenvertaling
Heerenveen : Jongbloed, 2004.
ISBN: 90-6539-232-7.
In deze uitgave is in opdracht van de Gereformeerde Bond van de Nederlandse Hervormde Kerk een deel van de Statenbijbel als proef in eigentijdser Nederlands uitgegeven. Het gaat daarbij niet om een nieuwe vertaling maar om een herziening van de spelling, vervanging van verouderde woorden en vereenvoudiging van zinnen.

Bijbel : nieuwe Bijbelvertaling (paperbackeditie)
Heerenveen : Royal Jongbloed, 2017.
ISBN: 978-90-8912-108-0.
Vertaling vanuit de bronteksten van de Bijbel in hedendaags, natuurlijk Nederlands. Het is een interconfessionele vertaling, gemaakt door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) en de Katholieke Bijbelstichting (KBS) in samenwerking met Vlaamse partnerorganisaties. De paperbackeditie is onderdeel van de nieuwe vormgeving van de Nieuwe Bijbelvertaling in een eigentijds jasje.

Evert Kuijt,

Kinderbijbel
Zoetermeer : Boekencentrum, 2004. 9e dr. 1e dr.: 1991. Illustraties: Reint de Jonge.
ISBN: 90-239-0817-1.
Reformatorische kinderbijbel met de geschiedenissen van het Oude en Nieuwe Testament, verteld naar de Statenvertaling.

Het Nieuwe Testament : in de herziening van de Statenvertaling
Heerenveen : Jongbloed, 2006.
ISBN: 978-90-6539-292-3.
Het volledige Nieuwe Testament en de boeken Genesis, Exodus, Deuteronomium en de Psalmen in de herziene Statenvertaling.

Paralleleditie : Statenvertaling - Nieuwe Bijbelvertaling
Heerenveen : Jongbloed, 2004.
ISBN: 90-6539-248-3.
Uitgave van de Nieuwe Bijbelvertaling, een interconfessionele vertaling waaraan ruim tien jaar is gewerkt door een team van meer dan honderd bijbelwetenschappers, vertalers, literatoren en neerlandici, en die zich kenmerkt door natuurlijk Nederlands. In deze editie is de nieuwe vertaling afgedrukt naast de tekst van de Statenvertaling.

Statenvertaling - Herziene Statenvertaling : paralleleditie : 1 Samuel, Prediker. Jesaja 1-39, Mattheüs. 1 Korinthe
Heerenveen : Jongbloed, 2009.
ISBN: 978-90-6539-342-5.
De Stichting Herziening Statenvertaling is in 2002 begonnen met de taak de Statenvertaling aan de huidige tijd aan te passen. Dit is een derde deeluitgave (twee eerdere verschenen in 2004 en 2006) waarin in twee kolommen naast de tekst van de Statenvertaling de tekst van de hertaling van een vijftal bijbelboeken wordt aangeboden.

Anne Jaap van den Berg,

Vertaald verleden : beknopte geschiedenis van bijbelvertalen in Nederland
Heerenveen : NBG, 2006. 2e dr. 1e dr.: 2001.
ISBN: 978-90-6126-682-2.
Overzicht van de veelkleurigheid van bijbelvertalingen in Nederland: de periode vóór de Statenvertaling, de Statenvertaling van 1637, de vertaalde Lutherbijbel, de aanpassingen van de Statenvertaling, de oudkatholieke en rooms-katholieke vertalingen, de Nieuwe Bijbelvertaling en de Herziening van de Statenvertaling.

André Bouwman e.a.,

Stad van boeken : handschrift en druk in Leiden, 1260-2000
Leiden : Primavera Pers [etc.], 2008.
ISBN: 978-90-5997-054-0.
Overzicht van de geschiedenis van het boek in Leiden, van de Statenbijbel via De brave Hendrik tot het NSB-weekblad Volk en Vaderland.

Paul Brood (redactie),

De 25 dagen van Nederland : beslissende momenten uit de vaderlandse geschiedenis
Zwolle [etc.] : Wanders, 2005-2006.
ISBN: 978-90-400-1722-3.
Bundeling in twee banden van 25 eerder afzonderlijk aangeboden afleveringen van de serie De 25 dagen van Nederland. Zo gaan de delen 3 en 10, beide geschreven door René van Stipriaan, over respectievelijk de gevangenneming van Floris V en de synode van Dordrecht in 1618-1619, waar besloten werd tot een nieuwe bijbelvertaling, de Statenvertaling, en waar de remonstranten werden veroordeeld. Deel 11, geschreven door Han van der Horst, is gewijd aan het faillissement van Rembrandt op 26 juli 1656.

C.C. de Bruin,

De Statenbijbel en zijn voorgangers : Nederlandse bijbelvertalingen vanaf de Reformatie tot 1637
Haarlem [etc.] : Nederlands Bijbelgenootschap [etc.], 1993. 2e dr. 1e dr.: 1937.
ISBN: 90-6126-913-X.
Standaardwerk over middelnederlandse en reformatorische bijbelvertalingen en over allerlei aspecten van de Statenvertaling: de voorgeschiedenis, het besluit tot een nieuwe vertaling op de synode van Dordrecht, de totstandkoming door vertalers en correctoren en tot slot invoering, ontvangst, gezag en betekenis, onder andere voor de Nederlandse taal. De editie van 1937 is opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en daar integraal te lezen onder deze link.

Rieuwerd Buitenwerf, Jan Willem van Henten en Nelleke de Jong-van den Berg (redactie),

, Ambacht en wetenschap : elf wetenschappers over De Nieuwe Bijbelvertaling
Heerenveen : Uitgeverij NBG, 2006.
ISBN: 978-90-6126-886-4.
Elf artikelen over de totstandkoming, de uitgangspunten, de eigenschappen en het gebruik van de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004.

Deirdre Carasso e.a. (redactie),

De verdieping van Nederland : duizend jaar Nederland aan de hand van topstukken uit de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief = Legacy of the Netherlands : a thousand years of Dutch history based on treasures from the Koninklijke Bibliotheek and the Nationaal Archief
Den Haag [etc.] : Koninklijke Bibliotheek [etc.], 2005.
ISBN: 90-76452-65-2.
Beschrijving van veertig topstukken, waaronder de eerste druk van de Statenbijbel, uit de permanente expositie van de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief, over honderd jaar Nederlandse geschiedenis, taal en cultuur.

Karina van Dalen-Oskam en Marijke Mooijaart,

Nieuw Bijbels lexicon : woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling
Amsterdam : Bert Bakker, 2005. 3e dr. 1e dr. onder de titel Bijbels lexicon (2000).
ISBN: 90-351-2864-8.
De Nederlandse taal is voor een belangrijk deel gevormd door de Statenbijbel. De auteurs van dit lexicon zijn alfabetisch woord voor woord nagegaan hoe in het Nederlands van nu bijbelse woorden en uitdrukkingen nog herkenbaar zijn.

Karel Deurloo en Nico ter Linden,

het luistert nauw : de nieuwe Bijbelvertaling nader bekeken
Amsterdam : Van Gennep, 2008.
ISBN: 978-90-5515-908-6.
Kritische analyse van de uitgangspunten en de vertaalkeuzes in de Nieuwe Bijbelvertaling van 2004.

Paul Gillaerts e.a.,

De Bijbel in de Lage Landen : elf eeuwen van vertalen
Heerenveen : Royal Jongbloed, 2015.
ISBN: 978-90-852503-9-5.
Nagenoeg volledige beschrijving van het vertalen van de Bijbel in Nederland en Vlaanderen, van de Middeleeuwen tot heden, en de invloed daarvan op ontwikkeling van de Nederlandse Taal.

A.W.G. Jaakke en E.W. Tuinstra (redactie),

Om een verstaanbare bijbel : Nederlandse bijbelvertalingen na de Statenbijbel
Haarlem [etc.] : Nederlands Bijbelgenootschap [etc.], 1990.
ISBN: 90-6126-914-8.
Sinds de verschijning van de Statenvertaling in 1637 verschenen meerdere andere Nederlandse bijbelvertalingen. In dit boek worden het ontstaan en de ontvangst daarvan geschetst en de doeleinden die de vertalers daarbij nastreefden.

Nicolaas Matsier,

De bijbel volgens Nicolaas Matsier
Amsterdam : De Bezige Bij, 2011. 5e dr. 1ste dr.: 2003.
ISBN: 978-90-234-6269-9.
Bundeling van essays, oorspronkelijk verschenen in NRC Handelsblad en Trouw, over oudtestamentische geschriften, opgevat als literatuur en cultureel erfgoed.

Gert J. Peelen,

De nieuwe bijbel van een vrij volk : de Statenvertaling van 1637
Haarlem [etc.] : Nederlands Bijbelgenootschap [etc.], 1987.
ISBN: 90-6126-900-8.
Vanuit drie gezichtspunten (de verhouding kerk en staat, het feitelijk ontstaan van de vertaling, het gebruik) wordt een instructieve beschrijving gegeven van de invloed van de Statenbijbel op de Nederlandse cultuur in godsdienstige, taalkundige en politieke zin.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. De Statenvertaling komt aan bod in de pagina’s 234 en 235.

Willem van ’t Spijker e.a.,

De Synode van Dordrecht in 1618 en 1619
Houten : Den Hertog, 1987.
ISBN: 90-331-0600-0.
Beschrijving van de voorgeschiedenis en vergaderingen van de synode van Dordrecht, waar het besluit tot de Statenvertaling werd genomen.

Abraham Trommius,

Nederlandse concordantie van de Bijbel
Kampen : Kok, 2004. 28e dr. 1e dr.: 1854-1856. Oorspronkelijke uitgave: 1672-1691.
ISBN: 90-435-0509-9.
Alfabetisch register van bijbelteksten en -woorden met aanduiding van hun vindplaats in de Statenvertaling.

H. Veldman,

Licht en schaduw in de Lage Landen : figuren en aspecten van de Nederlandse kerkgeschiedenis
Goes : Oosterbaan & Le Cointre, 1993.
ISBN: 90-6047-968-8.
Levensbeschrijvingen van een aantal bekende en minder bekende figuren uit de Nederlandse kerkgeschiedenis van de middeleeuwen en de Reformatie, met tot slot een uitvoerige bespreking van het ontstaan van de Statenvertaling.

Vertaling en vertolking van de bijbel
Kampen [etc.] : De Groot Goudriaan [etc.], 2003. Met medewerking van M.J. Paul.
ISBN: 90-6140-855-5.
Beschouwingen vanuit de gereformeerde gezindte over moderne bijbelvertalingen, waarbij de algemene stelling is dat de Statenvertaling met de vertaling van de Godsnaam ‘Heere’ om gevoelsmatige redenen dient te worden gehandhaafd.

Jan Wolkers,

Wolkers in Wolkersdorf
Amsterdam : De Bezige Bij, 2000.
ISBN: 90-234-3888-4.
Bundeling van schetsen en beschouwingen, alle eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad, over uiteenlopende onderwerpen die vaak teruggrijpen op gebeurtenissen en ervaringen uit het leven van de auteur. Zijn gereformeerde afkomst en de taal van de Statenbijbel lopen als een rode draad door het geheel. De bundel is integraal opgenomen in De schuimspaan van de tijd : verzamelde essays (2001, 2e dr. 2007).