Canon van de Nederlandse geschiedenis

19. De Atlas Major van Blaeu

In de Gouden Eeuw was Amsterdam het groeiende centrum van internationale handel, overzeese expansie en rijkdom. In zo'n stad bestonden de internationale contacten, de financiële middelen en de afzetmarkt om een bloeiende uitgeverij te beginnen van kaarten en atlassen. Die waren niet alleen in trek bij zeelui en kooplieden maar ook bij welgestelde burgers die nieuwsgierig waren naar de wereld achter de horizon. De luxueus uitgegeven atlassen van het bedrijf van de familie Blaeu waren ook ver buiten de grenzen van de Republiek bekend.

Vanaf de laatste decennia van de zestiende eeuw hadden zogenaamde 'caertschrijvers' in Enkhuizen en Edam op basis van buitenlandse voorbeelden gezocht naar geschikte kaarten voor zeelieden en geïnteresseerde burgers. Daar speelde Willem Janszoon Blaeu op in, met kennis van zaken en een goed zakelijk instinct. Na een leertijd bij de beroemde Deense astronoom Tycho Brahe, vestigde hij in Amsterdam een eigen drukkerij en uitgeverij. Zijn allereerste gedrukte kaarten uit 1605 vielen al op door de hoge kwaliteit. Hij ging er niet zelf op uit om metingen te doen, maar ontwierp zijn kaarten op basis van bestaand kaartmateriaal, aangevuld met kennis die hij haalde uit scheepsjournaals, reisverslagen en gesprekken met zeelieden.

Na zijn dood in 1638 nam zijn zoon Joan het bedrijf over en maakte het nog succesrijker. Hij bracht tal van nieuwe kaarten en atlassen uit, waaronder de befaamde Atlas Major, die vanaf 1662 in verschillende edities en talen op de markt werd gebracht. De ambitie was niets minder dan in bijna zeshonderd kaarten en enkele duizenden pagina's beschrijvingen de hele toenmalige wereld in kaart te brengen. De kennis daarvan was door ontdekkingsreizen en handelscontacten sterk toegenomen. Tegelijkertijd was de atlas een gewild statussymbool, gedrukt op folioformaat, naar wens in te binden in kostbaar leer. De kaarten zelf waren prachtig uitgevoerd, maar zelden origineel. Ze waren vaak al eerder uitgegeven, soms verouderd en meestal niet helemaal correct. Aan de waardering deed dat echter nauwelijks af.

Joan Blaeu,

Anglia, Scotia & Hibernia : = England, Scotland and Ireland = Angleterre, L'Écosse et l'Irlande = England, Schottland und Irland
Hongkong [etc.] ; Taschen, 2006.
978-3-8228-5104-3.
Alle 113 kaarten van Engeland, Schotland en Ierland uit de Atlas Maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Joan Blaeu,

Atlas Maior of 1665
Köln : Taschen, 2016. Herdruk. 1ste druk van deze uitgave: 2005. Inleiding en teksten: Peter van der Krogt.
ISBN: 978-3-8365-4194-7.
Bijna 600 pagina’s tellende uitgave met reproducties in kleur van alle kaarten uit de Atlas Maior, maar zonder de tekstpagina’s daaruit. Bij de kaarten zijn toelichtingen in het Engels, Nederlands en Frans opgenomen.

Joan Blaeu,

Belgica regia & Belgica foederata : = De Lage Landen = Les Pays-Bas et la Belgique = The Netherlands and Belgium
Hongkong [etc.] : Taschen, 2006.
ISBN: 978-3-8228-5103-6.
Alle 63 kaarten van wat momenteel Nederland en België zijn uit de Atlas Maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Joan Blaeu,

Gallia : = France = France = Frankreich
Hongkong [etc.] : Taschen, 2006.
ISBN: 978-3-8228-5105-0.
Alle 64 kaarten van Gallia, het huidige Frankrijk, uit de Atlas maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Joan Blaeu,

Germania, Austria & Helvetia = Germanien, Österreich und Schweiz = Germania, Austria and Switzerland
Hongkong [etc.] : Taschen, 2006.
ISBN: 978-3-8228-5102-9.
Alle 124 kaarten van Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland uit de Atlas Maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Joan Blaeu,

De grote atlas van de wereld in de 17de eeuw
Lisse : Zuid Boekprodukties, 1997. Samenstelling en inleiding: John Goss. Vertaling: Sophie Brinkman.
ISBN: 90-6248-931-1.
Facsimile-uitgave van kaarten uit de Atlas Maior van Joan Blaeu, waarvan de originele Nederlandstalige editie uit 1664 in het bezit is van de Royal Geographical Society in Londen. Het gedeelte met de kaarten bestaat uit honderd facsimilekaarten in kleur, met afbeeldingen die variëren van wereld- tot polderkaarten.

Joan Blaeu,

De grote atlas van Europa
Leeuwarden : Columns Books, 1995. Samenstelling: Frank van Dulmen, tekst: Pieter Terpstra.
ISBN: 90-75604-01-7.
Reproductie van dertig kaarten uit de Atlas Major: een wereldkaart, vier kaarten van de werelddelen en 25 kaarten van afzonderlijke Europese landen en gebieden. In de inleiding wordt ingegaan op de familie Blaeu en de totstandkoming van de Atlas Major.

Joan Blaeu,

Hispania, Portugallia, Africa & America : = Espana, Portugal, Africa y America = Spain, Portugal, Africa and America = Espanha, Portugal, Africa e America
Hongkong [etc.] : Taschen, 2006.
ISBN: 978-3-8228-5106-7.
Alle 64 kaarten van Spanje, Portugal, Afrika en Amerika in de Atlas Maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Joan Blaeu,

De Lage Landen = Belgica regia & Belgica foederata = Les Pays-Bas et la Belgique = The Netherlands and Belgium
Kerkdriel : Libtero, 2010. Inleiding en teksten: Peter van der Krogt.
ISBN: 978-90-8998-041-0.
Facsimile herdruk van alle 63 kaarten in de atlas van Joan Blaeu uit 1665 van de Nederlanden (nu Nederland, België en gebieden in Noord-Frankrijk). Bij de kaarten zijn de originele bijschriften van Blaeu opgenomen in drie talen.

Joan Blaeu,

Italia : = Italia = Italy = Italien
Hongkong [etc.] : Taschen, 2006.
ISBN: 978-3-8228-5107-4.
Alle 60 kaarten van Italië uit de Atlas Maior van 1665, met de oorspronkelijke teksten van Joan Blaeu.

Marijke Donkersloot-de Vrij,

Drie generaties Blaeu : Amsterdamse cartografie en boekdrukkunst in de zeventiende eeuw
Amsterdam [etc.] : Nederlands Scheepvaartmuseum [etc.], 1992.
ISBN: 90-6011-817-0.
Met veel reproducties van onder meer kaarten geïllustreerde beschrijving van de Amsterdamse drukkerij en uitgeverij Blaeu die haar bloeiperiode beleefde onder Willem Jansz. Blaeu en Joan Blaeu. Uitgebracht naar aanleiding van de tentoonstelling Uit de schatkamer van Blaeu in het Nederlands Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

Roelof van Gelder, Truusje Goedings, Erlend de Groot e.a.,

The Atlas Blaeu-Van der Hem of the Austrian National Library : history of the Atlas and the making of the fascimile
Houten : Hes & de Graaf Publishers, 2011.
ISBN: 978-90-6194-300-6.
Ter gelegenheid van het voltooien van de publicatie van de Atlas Blaeu-van der Hem in acht delen verschijnt dit deel met informatie over de atlas en over de productie van de facsimile. Bevat bijdragen van de experts Rolf van Gelder, Truusje Goedings, Erlend de Groot, Peter van der Krogt, Benjamin Schmidt en Dick Gaasbeek en inleidingen van Gary Schwartz en Günter Schilder.

Miles Harvey,

Het eiland van de verloren kaarten : een verhaal over diefstal
Amsterdam : Contact, 2001. Vertaling van: The Island of Lost Maps (2000). Vertaling: Aafke van der Made.
ISBN: 90-254-9532-X.
Een Amerikaanse journalist die het spoor volgt van een dief van antieke, waardevolle kaarten, raakt steeds meer geïnteresseerd in oude kaarten en atlassen, waaronder vele uit de zeventiende eeuw van Nederlandse herkomst, en verdiept zich onder meer in de cartografie van Joan Blaeu.

Gerben Graddesz Hellinga, Pioniers van de Gouden Eeuw
Zutphen : Walburg Pers, 2007.
ISBN: 978-90-5730-480-4.
Bundel met korte biografieën van zeevaarders, kooplieden, bewindvoerders en andere personen die een rol speelden in het Nederlands van de zestiende en zeventiende eeuw, onder wie Willem en Joan Blaeu.

Y.M.J. Lammers-Keijsers (redactie),

Ongekend Leiden : het verleden in kaart
Leiden : Primavera Pers, 2009.
ISBN: 978-90-5997-082-3.
Overzicht in woord, beeld en kaart van de archeologische en bouwkundige monumenten uit de zeventiende eeuw van de stad Leiden, met op dvd een virtuele rondgang door de 17de-eeuwse stad aan de hand van de plattegrond van Joan Blaeu uit 1649.

Djoeke van Netten,

Koopman in kennis : de uitgever Willem Jansz Blaeu in de geleerde wereld (1571-1638)
Zutphen : Walburg Pers, 2014. (Bijdragen tot de Geschiedenis van de Nederlandse Boekhandel : Nieuwe reeks ; 15).
ISBN: 978-90-5730-879-6.
Biografie van Willem Jansz Blaeu (1571-1638), drukker en uitgever van kaarten en atlassen, die in zijn eigen tijd ook tot ver buiten de landsgrenzen beroemd was als astronoom, wiskundige en uitgever van wetenschappelijke werken.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie, met niet alleen aandacht voor politieke, sociaal-economische en religieuze thema’s maar ook voor ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Aan de atlassen van Blaeu zijn de pagina’s 248-251 gewijd.

Frouke M. Wieringa (redactie),

De wereld volgens Blaeu : Blaeu’s wereldkaart op groot formaat uit 1646
Rotterdam : Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’, 1986.
ISBN: 90-6691-007-0.
Beschrijving van een wandwereldkaart van Blaeu uit 1646, waarbij een vergelijking wordt getrokken met Blaeu’s kaart uit 1619. In deze uitgave, de catalogus bij de tentoonstelling ‘De wereld volgens Blaeu : pronkstukken van 17e eeuwse cartografie’ in het Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’ te Rotterdam, wordt ook ingegaan op de restauratie en de geschiedenis van de kaart.

Kees Zandvliet,

Mapping for money : maps, plans and topographic paintings and their role in Dutch overseas expansion during the 16th and 17th centuries
Amsterdam : Batavian Lion International, 2002.
ISBN: 90-6707-550-7.
Studie over het belang van kaartenmakers en kaarten in de eerste eeuw van de Nederlandse expansie overzee.

Sarah Emily Miano,

Van Rijn
Amsterdam : De Bezige Bij, 2006. Vertaling van Van Rijn (2006). Vertaling: Sjaak de Jong en Marijke Versluys.
ISBN: 90-234-1869-7.
Als de jonge uitgever Pieter Blaeu, zoon en kleinzoon van cartografen, in 1667 prins Cosimo de Medici moet rondleiden langs schildersateliers in Amsterdam, ontmoet hij de oude, verarmde schilder Rembrandt en raakt in de ban van de man en zijn werk.