Website voorlezen

25. Eise Eisinga

Omdat hij was voorbestemd om, net als zijn vader, wolkammer te worden, mocht Eise Eisinga niet naar de Latijnse school. Hoogbegaafd als hij was, maakte hij zich via zelfstudie de grondslagen van wiskunde en astronomie eigen. Toen er in 1774 in Friesland paniek uitbrak omdat in een boekje werd voorspeld dat de aarde zou vergaan door een botsing met andere planeten, bouwde hij aan het plafond van zijn werkkamer in Franeker een bewegend model van het zonnestelsel. Daarmee kon hij aantonen dat er geen reden was voor angst. In 1781 was zijn planetarium, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld, klaar.

Net als veel burgers in zijn tijd was Eisinga geïnspireerd door de Verlichting. Zij waren overtuigd dat kennis de mens en de samenleving kon verbeteren. In Nederland had het verlichtingsdenken een ander karakter dan in Frankrijk. Levend in een land zonder almachtige kerk en absolute vorst konden maar weinig burgers sympathie opbrengen voor de radicale en antigodsdienstige opvattingen van sommige philosophes. Liever geloofden zij dat God het goed voorhad met de wereld. Ze dompelden zich dan ook onder in ‘genootschappelijke gezelligheid’. Samen met andere verantwoordelijke burgers deden ze natuurkundige proeven, bekeken ze fossielen, bespraken ze oplossingen voor maatschappelijke problemen en bestudeerden ze de hemellichamen.

Omdat de planeten in Eisinga’s planetarium in dezelfde tijd rond de zon bewegen als de echte planeten, geeft het tot op de vandaag de actuele stand van de planeten aan. Het centrale slingeruurwerk wordt aangedreven door negen gewichten. Via een raderwerk van houten hoepels en schijven met tienduizend handgesmede spijkers als tanden krijgt elke planeet vanuit het uurwerk zijn juiste omloopsnelheid mee. Toen koning Willem I in 1818 het planetarium bezichtigde, was hij zo onder de indruk dat hij het aankocht voor de Nederlandse staat. Tien jaar later, in 1828, overleed Eisinga op 84-jarige leeftijd. In zijn testament had hij de werking van zijn planetarium beschreven.

Annemarie Bergfeld,

Friesland : 200 plekken die je echt gezien moet hebben
Arnhem : Terra, 2010.
ISBN: 978-90-8989-130-3.
Beknopte beschrijving van tweehonderd culturele en natuurlijke bezienswaardigheden in Friesland, aangevuld met praktische informatie. De geboorteplaats van Grote Pier, de Waterpoort van Sneek en het planetarium van Eise Eisinga ontbreken uiteraard niet.

Marjan Brouwer en Adrie Warmenhoven,

Eisinga onder professoren : de schatkamer van de Friese natuurwetenschap
Franeker : Museum Martena / Planetarium Eise Eisinga, 2012.
Publieksboekje bij de gelijknamige tentoonstelling in Museum Martena, 16 juni t/m 11 november 2012, over Eise Eisinga en andere Friese autodidacte instrumentenbouwers, astronomen en wiskundigen die in de 18de eeuw zonder universitaire opleiding het pad van de wetenschap betraden.

Peter Buijs,

De eeuw van het geluk : Nederlandse opvattingen over geluk ten tijde van de Verlichting, 1658-1835
Hilversum : Verloren, 2007.
ISBN: 978-90-6550-999-4.
In de laatste decennia van de achttiende eeuw werd in de Republiek tijdens de Verlichting de basis gelegd voor het hedendaagse geluksdenken.

Wiep van Bunge,

De Nederlandse Republiek, Spinoza en de radicale verlichting
Brussel : Uitgeverij ASP, 2010.
ISBN: 978-90-5487-769-1.
De auteur toont aan dat het denken van Spinoza is ingebed en mogelijk gemaakt door de toenmalige culturele en maatschappelijke context en dat hij op zijn beurt in zijn politieke filosofie oplossingen voor de problemen van de jonge republiek formuleert.

Jonathan I. Israel,

Democratische verlichting : filosofie, revolutie en mensenrechten 1750-1790
Franeker : Van Wijnen, 2013.
ISBN: 978-90-5194-435-8.
Een kleine groep revolutionaire filosofen bouwde de Verlichting uit tot een ideologie die blijvende invloed zou uitoefenen, in Europese landen als Frankrijk, Duitsland en Nederland, maar zelfs tot in Latijns-Amerika.

Jonathan I. Israel,

Radicale verlichting : hoe radicale Nederlandse denkers het gezicht van onze cultuur voorgoed veranderden
Franeker : Van Wijnen, 2005. Vertaling van: Radical Enlightenment : Philosophy and the Making of Modernity 1650-1750 (2001). Vertaling: Egbert Krikke.

ISBN: 978-90-5194-239-2.
Standaardwerk over de rol van Nederland bij de 18de-eeuwse Verlichting, die veel groter blijkt dan traditioneel wordt aangenomen.

Jonathan I. Israel,

Revolutie van het denken : radicale Verlichting en de wortels van onze democratie
Franeker : Van Wijnen, 2011. Vertaling van: A Revolution of the Mind : Radical Enlightenment and the Intellectual Origins of Modern Democracy (2011). Vertaling: Arend Smilde.
ISBN: 978-90-5194-410-5.
Historisch onderzoek naar de radicale Verlichting in de zeventiende en achttiende eeuw als basis voor de hedendaagse opvattingen over democratie en mensenrechten.

Joost Kloek en Wijnand Mijnhardt,

1800 : blauwdrukken voor een samenleving
Den Haag : SDU Uitgeverij, 2001.
ISBN: 90-12-08562-4.
Overzicht van het politieke en sociale leven, de religie en de kunsten in Nederland in de late achttiende en vroeg negentiende eeuw tot 1813.

Henk Nieuwenhuis,

Het Eise Eisinga Planetarium
Franeker : Telenga, 1988.
ISBN: 90-72548-01-9.
Beschrijving in woord en beeld van het leven en werk van Eise Eisinga en van andere Friese amateur-sterrenkundigen uit het verleden en de door hen gebouwde instrumenten.

Hans Noordmans,

Binnenste buiten : het Eise Eisinga Planetarium : beschrijving van het planetarium van Eise Eisinga aan de hand van tekeningen en afbeeldingen
Franeker : Telenga, 1995.
ISBN: 90-72548-08-6.
Aan de hand van een vijftigtal tekeningen en afbeeldingen worden de inrichting en de constructie van het vernuftige tandwielradarwerk van het planetarium van Eise Eisinga beschreven.

J.H. van Swinden,

Beschrijving van het Eisinga-Planetarium te Franeker
Franeker : Van Wijnen, 1994.
ISBN: 90-5194-105-6.
Ter gelegenheid van de 250ste geboortedag van Eise Eisinga uitgebrachte fotografische herdruk van een beschrijving uit 1780 van zijn planetarium door de natuurwetenschapper J.H. van Swinden. Die wordt voorafgegaan door Het leven van Eisinga en eene geschiedenis van zijn planetarium uit 1851 door de Leeuwardense stadsarchivaris W. Eekhoff en Leven en werken van prof. J.H. van Swinden uit 1944 door M.A.M. van Hoorn.

Ernestine van der Wall en Leo Wessels (redactie),

Een veelzijdige verstandhouding : religie en Verlichting in Nederland 1650-1850
Nijmegen : Vantilt, 2007.
ISBN: 978-90-77503-73-7.
Ruim twintig historische artikelen over figuren en fenomenen uit de vooral Nederlandse Verlichting tussen 1650 en 1850.

Piter Terpstra,

Wolken en stjerren : roman oer Eise Eisinga
Ljouwert : Friese Pers Boekerij, 1994.
ISBN: 90-330-0237-X.
Op basis van de historische feiten geschreven Friese roman, met zowel echte als fictieve personen, over een eenvoudige wolkammerszoon die een fabelachtig werk realiseerde maar toch naar het buitenland moest vluchten.

Anton Stoelwinder,

Eise Eisinga : het fenomeen van Franeker
Gorredijk : Anton Stoelwinder Filmproductions, 2005. 1 dvd (30 min.), 1 tekst (8 p.)
Docudrama over Eise Eisinga die zeven jaar werkte aan de bouw van zijn planetarium, over de tijd waarin hij leefde en de toenmalige stand van wetenschap en politiek.

Bijnse van der Zwaag (camera),

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium, Franeker
Franeker : Eise Eisinga Planetarium, 2007. 1 dvd-video (4 x ca. 15 min.)
De film toont beelden van het schaalmodel van het zonnestelsel dat Eise Eisinga bouwde en van het mechanisme op zolder. Een korte toelichting verklaart de werking van de raderen en het uurwerk met gewichten dat het planetarium bestuurt.