Website voorlezen

26. De patriotten


In de tweede helft van de achttiende eeuw was de bloeitijd van de Republiek voorbij, ook op het internationale vlak. In de crisis manifesteerden de burgers, die voorheen nauwelijks een stem hadden in het bestuur van stad en land, zich als een politieke macht. In stadhouder Willem V zagen zij een soort dictator die verantwoordelijk was voor de crisis, en in sommige regenten zijn stromannen. Deze kritische burgers noemden zich ‘patriotten’.

Op 26 september 1781 verscheen anoniem een illegaal patriottisch pamflet, Aan het volk van Nederland, dat de politieke discussie pas goed deed ontbranden. Er vormden zich twee partijen die beide volop gebruik maakten van het politieke pamflet: aan de ene kant de aanhangers van Willem V, aan de andere kant de patriotten. Een lawine van tijdschriften, losse blaadjes en spotprenten rolde over het land. Daarin werd niet alleen geanalyseerd waarom de Republiek in verval was geraakt maar werden ook oplossingen aangedragen. Geleidelijk kwamen daarbij nieuwe elementen naar voren. Zo begon een nationaal gevoel, een gevoel van trots op het land, steeds meer een rol te spelen. Men voelde zich niet meer alleen inwoner van een stad of streek maar ook burger van het vaderland. Volgens de patriotten moest dat als een politieke eenheid worden georganiseerd. Een twistpunt daarbij vormde de vraag hoe burgers in de politiek vertegenwoordigd moesten worden.

Om de macht over te nemen organiseerden patriotse burgers zich in ‘vrijkorpsen’, een soort verenigingen van gewapende burgers. Stadhouder Willem V voelde zich niet langer veilig in het patriotse Den Haag en trok zich terug in Nijmegen, tot de koning van Pruisen in 1787 troepen stuurde om de orde te herstellen. Deze deed dat op verzoek van zijn zus Wilhelmina, de vrouw van de stadhouder. Voor de goed getrainde Pruisische soldaten waren de vrijkorpsen geen partij . Acht jaar later kwam er alsnog een einde aan de Republiek, toen de revolutionaire Fransen de (ondergrondse) patriotten te hulp kwamen om het oude regime ten val te brengen.

Peter Altena,

Gerrit Paape (1752-1803) : levens en werken
Nijmegen : Vantilt, 2012.
ISBN: 978-94-600-4064-1.
Biografie van de Nederlandse schrijver en patriot, tijdens de Patriottentijd bekend als radicale revolutionair en auteur van politieke satires.

Jacques Baartmans,

Hollandse wijsgeren in Brabant en Vlaanderen : geschriften van Noord-Nederlandse patriotten in de Oostenrijkse Nederlanden, 1787-1792
Nijmegen : Vantilt, 2001.
ISBN: 90-75697-61-9.
Op basis van nagelaten geschriften worden de ervaringen gereconstrueerd van de patriotten die na de inval van de Pruisische troepen in 1787 een heenkomen hadden gezocht in de Oostenrijkse Nederlanden en Noord-Frankrijk.

Jacques Baartmans,

Robert Jasper baron van der Capellen tot den Marsch (1743-1814) : regent, democraat, huisvader
Hilversum : Verloren, 2010.
ISBN: 978-90-8704-150-2.
Biografie van de Nederlandse politicus, neef van de bekende Joan Derk van der Capellen tot den Poll, die behoorde tot de radicale democratische stroming van de patriotten.

Arianne Baggerman en Rudolf Dekker,

De wondere wereld van Otto van Eck : een cultuurgeschiedenis van de Bataafse Revolutie
Amsterdam : Bert Bakker, 2009.
ISBN: 978-90-351-3402-7.
Beschrijving van het maatschappelijke en culturele leven in Nederland aan het eind van de achttiende eeuw aan de hand van het kinderdagboek van Otto van Eck (1780-1798), zoon van actieve patriotten die hun kinderen wilden opvoeden in de geest van de Verlichting.

Joan Derk van der Capellen tot den Poll,

Aan het volk van Nederland : het democratisch manifest van Joan Derk van der Capellen tot den Pol 1781
Utrecht : Heureka, 2002.
ISBN: 978-90- 6262-361- 7.
Tegen stadhouder Willem V geschreven pamflet dat zijn historische waarde ontleent aan het feit dat voor het eerst op samenhangende wijze een aantal democratische denkbeelden wordt verwoord die zouden bijdragen tot het ontstaan van het Nederlandse staatsbestel.

Boudewijn Donker Curtius,

Afscheid van de wereld : het eigen levensverhaal van Boudewijn Donker Curtius, politicus, advocaat en rechter in de Bataafs-Franse tijd
Hilversum : Verloren, 2010.
ISBN: 978-90-8704-122-9.
Autobiografie van de politicus, advocaat en rechter in de Bataafs-Franse tijd die getuige was van de patriottentijd in Den Bosch en hoogste rechter was onder Lodewijk Napoleon.

Clara Cornelia van Eijck,

Mijne waarde vrindin : een Gents journaal (1790-1791)
Hilversum : Verloren, 2000.
ISBN: 90-6550-175-4.
Verslag van de ervaringen in Gent van een Nederlandse vrouw die samen met haar echtgenoot vanwege de strijd in de Republiek tussen patriotten en oranjeaanhangers naar België was gevlucht.

Emilie Fijnje-Luzac,

Myne beslommerde Boedel : brieven in ballingschap 1787-1788
Nijmegen : Vantilt, 2003.
ISBN: 90-77503-01-3.
Brieven uit de periode 1787-1788, geschreven door een vrouw die om politieke redenen - zij en haar man waren overtuigde patriotten - met haar gezin moet vluchten uit Holland om in Brussel en Noord-Frankrijk in ballingschap te gaan.

Edwina Hagen

, ‘Een meer of min doodlyken haat’ : antipapisme en cultureel natiebesef in Nederland rond 1800
Nijmegen : Vantilt, 2008.
ISBN: 978-90-77503-86-7.
Dankzij de patriotten en Bataven konden de katholieken na 1780 uit de schaduw van hun schuilkerkenbestaan treden, maar daarmee werden ze nog niet erkend als volwaardige burgers.

Edwina Hagen,

President van Nederland : Rutger Jan Schimmelpenninck, 1761-1825
Amsterdam : Balans, 2012. (Sleutelfiguren-reeks ; 3).
ISBN: 978-94-6003-307-0.
Biografie van de Nederlandse patriot, diplomaat en staatsman, medeoprichter van de Nationale Vergadering, vervolgens samen met zijn vrouw Catherina een succesvol ambassadeursechtpaar vormend en in 1805-1806 als raadspensionaris staatshoofd van de Bataafse Republiek.

Sigismund Pierre Alexander van Heiden Reinestein,

De dagboeken van S. P. A. van Heiden Reinestein : kamerheer en drost 1777-1785
Assen [etc.] : Van Gorcum [etc.], 2007.
ISBN: 978-90-232-4330-4.
Dagboeken van S.P.A. van Heiden Reinestein, drost van Drente en kamerheer aan het Haagse hof van stadhouder Willem V, uit de jaren 1777-1785, de periode van de opkomst van de patriottenbeweging en van de Vierde Engelse oorlog.

H.G.A. Hooft,

De burgher en de burgemeester
Baarn : De Prom, 1994.
ISBN: 90-6801-425-0.
Levensbeschrijving van twee Nederlandse patriotten, de Amsterdamse burgemeester Henrik Hooft Daniëlszoon (1716-1794) en de van Ceylon afkomstige Utrechtse student Pieter Quint Ondaatje (1758-1818).

A. van Hulzen,

Utrecht in beroering : patriotten en Fransen in de Domstad, 1780-1813
Utrecht : Bijleveld, 2002.
ISBN: 90-6131-361-9.
Studie over de geschiedenis in de periode 1780-1813 van de stad Utrecht, die in de jaren 1780-1787 als patriots bolwerk een brandpunt was van vernieuwing en onrust.

E.H. de Jong,

Weldenkende burgers en Oranjeliefhebbers : Patriotten en Prinsgezinden in Leiden 1775-1795
Hilversum : Verloren, 2014.
ISBN: 978-90-870444-6-6.
Patriotten en Prinsgezinden in Leiden verschilden diepgaand van mening over maatschappelijke kwesties. De strijd werd vooral met woorden uitgevochten, al kwamen er uiteindelijk ook wapens aan te pas.

J.G. Kikkert,

Gespannen stilte : de Patriotten en het einde van de Republiek 1780-1795
Houten : De Haan, 1987.
ISBN: 90-269-4303-2.
Door de Pruisische interventie in 1787 werd het verzet van de patriotten tegen het verouderde staatsbestel gebroken, maar met de hulp van de Fransen kwamen ze in 1795 aan de macht en konden ze gaan werken aan het realiseren van hun idealen.

S.R.E. Klein,

Patriots republikanisme : politieke cultuur in Nederland (1766-1787)
Amsterdam : Amsterdam University Press, 1995.
ISBN: 90-5356-194-3.
Onderzoek naar de uiteenlopende bronnen van de denkbeelden van de patriotten, de ontwikkeling van dit gedachtegoed in theoretische geschriften en de praktische uitwerking ervan in de toenmalige politieke actualiteit. Het boek is opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en is er onder deze link integraal te lezen.

Els Kloek en Maarten Hell,

Keetje Hodshon [1768-1829] : een rijke dame in revolutietijd
Haarlem : Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, 2017.
ISBN: 978-94-600-4316-1.
Biografie van Cornelia Catharina (Keetje) Hodshon die aan het Spaarne in Haarlem een naar haar vernoemd stadspaleis liet bouwen en die de zaak van de patriotten zeer was toegedaan.

W.A. Knoops,

Goejanverwellesluis : de aanhouding van de prinses van Oranje op 28 juni 1787 door het vrijkorps van Gouda
Amsterdam : De Bataafsche Leeuw, 1987.
ISBN: 90-6707-154-4.
Beschrijving van de gebeurtenissen, die aanleiding werden tot de interventie van de Pruisische troepen in Nederland en het tijdelijke herstel van het door de patriotten aangetaste gezag van stadhouder Willem V.

J.H.K. van der Meer,

Patriotten in Groningen 1780-1795
Assen : Koninklijke Van Gorcum, 1996.
ISBN: 978-90-232-3112-7.
Studie over de personen en groepen die een rol hebben gespeeld in de patriottische episode in de stad Groningen en over de omgeving waarin zij leefden en handelden.

Edwin van Meerkerk,

Willem V en Wilhelmina van Pruisen : de laatste stadhouders
Amsterdam : Atlas, 2009.
ISBN: 978-90-450-0153-1.
Dubbelbiografie van Willem V (1748-1806), de laatste stadhouder van de Republiek, en zijn echtgenote Wilhelmina van Pruisen (1751-1820), wier oudste zoon tot koning Willem I werd gekroond.

Eric Palmen,

Kaat Mossel, helleveeg van Rotterdam : volk en verlichting in de achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2009.
ISBN: 978-90-351-3396-9.
Biografie, met veel aandacht voor de politieke en maatschappelijke achtergronden, van de Rotterdamse volksvrouw Kaat Mossel (1723-1798), in de jaren 1780-1784 de aanvoerster van het Oranjegezinde volk.

Maarten Prak (redactie),

Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Stephan Klein de bijdrage ‘Hekendorp: de Goejanverwellesluis : Hollands drama aan de IJssel’.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Aan de patriotten zijn de pagina's 294-299 gewijd.

Joost Rosendaal,

Bataven! : Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk, 1787-1795
Nijmegen : Vantilt, 2003.
ISBN: 90-77503-06-4.
Geschiedenis van de circa vijfduizend Nederlandse patriotten die na het neerslaan door het Pruisische leger van de Nederlandse Revolutie van 1787 tot 1795 als politieke vluchtelingen in Frankrijk verbleven.

Joost Rosendaal,

De Nederlandse Revolutie : vrijheid, volk en vaderland, 1783-1799
Nijmegen : Vantilt, 2005.
ISBN: 90-77503-18-8.
Corruptie, nepotisme en economische stagnatie in de Republiek leidden in de laatste decennia van de achttiende eeuw tot staatsgrepen en buitenlandse interventies.

Simon Schama,

Patriotten en bevrijders : revolutie in de noordelijke Nederlanden, 1780-1813
Amsterdam : Olympus, 2005. Vertaling van Patriots and Liberators : Revolution in the Netherlands, 1780-1813 (1977). Vertaling: Ger Groot.
ISBN: 90-467-0051-8.
De politieke geschiedenis van Nederland vanaf de patriottentijd tot aan het grondvesten van het Koninkrijk der Nederlanden, waarbij de aandacht van de Britse historicus vooral uitgaat naar de revolutionaire ideologie van de patriotten en de praktische toepassing daarvan.

Ruud Spruit,

Kokarde : Patriotten en Oranjeklanten op weg naar 1813-1815
Houten : Winkler Prins, 2012.
ISBN: 978-90-00-31514-7.
Schets van de levens van vijftig mannen en vrouwen die in de jaren 1780-1813 belangrijk waren voor de Nederlandse samenleving en allen voor de keuze stonden: Patriot of Oranjeklant.

E.J. Vles,

Pieter Paulus (1753-1796) : patriot en staatsman
Amsterdam : De Bataafsche Leeuw, 2004.
ISBN: 90-6707-574-4.
Leven en gedachtegoed van de Nederlandse jurist die vanwege zijn patriotse denkbeelden in 1787 uit zijn ambt als advocaat-fiscaal van de Maze werd gezet. Zijn verhandeling over de gelijkheid van de mens en de rechten en plichten die daaruit voortvloeien, verwoordt heel zuiver de democratische idealen van de patriotten.

Simon Vuyk,

Jacob Kantelaar : veelzijdig verlicht verliezer : 1759-1821
Zwolle : Waanders, 2005.
ISBN: 90-400-9049-1.
Biografie van Jacob Kantelaar (1759-1821), vrijzinnig predikant, veelzijdig patriot, lid van de Nationale Vergaderingen in de Bataafse Republiek, bankier en dichter.

Arie Wildschut,

Goejanverwellesluis : de strijd tussen patriotten en prinsgezinden, 1780-1787
Hilversum : verloren, 2000.
ISBN: 90-6550-450-8.
In juni 1787 werd prinses Wilhelmina, echtgenote van Willem V, door patriotten enige dagen vastgehouden in een boerderij in Goejanverwellesluis. Het incident was voor haar broer, de koning van Pruisen, de aanleiding Nederland binnen te vallen en de patriotten te verjagen.

Pieter van Wissing (redactie),

Stookschriften : pers en politiek tussen 1780 en 1800
Nijmegen : Vantilt, 2008.
ISBN: 978-90-77503-85-0.
Historische artikelen over Nederlandse politieke tijdschriften uit de roerige laatste twee decennia van de achttiende eeuw.

C.D. Andriesse,

De opstand
Amsterdam : Contact, 2003.
ISBN: 90-254-2169-5.
Geromantiseerde biografie van Gadso Coopmans (1746-1810), Fries, dichter, arts en professor aan de universiteit van Franeker, die door zijn sympathie voor de patriotten na de inval van de Pruisen het land moet ontvluchten.

Hella S. Haasse,

Schaduwbeeld of het geheim van Appeltern : kroniek van een leven
Amsterdam : Singel Pockets, 2001. 7e dr. 1ste dr.: 1989.
ISBN: 90-413-0029-5.
Kroniek op basis van documenten over de politieke situatie in de Republiek in de tweede helft van de 18de eeuw, met bijzondere aandacht voor de rol van de politicus Joan Derk van der Capellen tot den Poll (1741-1784).

Nelleke Noordervliet,

Het oog van de engel
Amsterdam : Eldorado, 2006.
ISBN: 90-471-0081-6.
De lotgevallen van twee zusjes en hun vader die in 1787 voor de strijd tussen de patriotten en de oranjegezinden uit Haarlem naar Frankrijk vluchten.

Kees van Pelt,

Het hennepen venster
Capelle aan den IJssel : Mes, 2000.
ISBN: 90-76061-72-6.
Als tijdens de patriottentijd ook in Oud-Beijerland rellen uitbreken, doet de jonge Jochem van Gelder mee met de plundering van huizen van vooraanstaande patriotten.

Dieuwke Winsemius,

Kaat Mossel, het Rotterdamse Oranjewijf
Kampen : Voorkeurboek, 2000.
ISBN: 90-242-6416-2.
Historische roman over het leven van de Rotterdamse mosselverkoopster Kaat Mossel die een beeld geeft van de politieke en sociale situatie in de Nederlanden op het eind van de achttiende eeuw.