Canon van de Nederlandse geschiedenis

29. De eerste spoorlijn


Op 20 september 1839 werd de eerste spoorlijn in Nederland, tussen Amsterdam en Haarlem, feestelijk geopend. De stoomlocomotief ‘De Arend’ deed 25 minuten over de afstand, veel minder dan enig ander bestaand vervoermiddel. Velen vonden dat echter veel te snel. Dat kon toch nooit veilig zijn. In het begin van datzelfde jaar was bij Gent de stoomketel van een vertrekkende trein uit elkaar gespat.

Ondanks die scepsis luidde de eerste trein een tijdperk in van enorme verandering. Het traject Amsterdam-Haarlem werd snel uitgebouwd tot wat de ‘Oude Lijn’ is gaan heten, tussen Amsterdam en Rotterdam. Vanaf 1843 werd de tweede belangrijke spoorlijn aangelegd: tussen Amsterdam en Utrecht. Meer lijnen volgden, die alle door verschillende spoorwegmaatschappijen werden geëxploiteerd. Omstreeks 1900 was de trein het belangrijkste vervoermiddel in Nederland geworden.

Voor de komst van het spoor was reizen erg tijdrovend, voor de meeste mensen duur, en soms zelfs gevaarlijk. De verbeterde verbindingen, de tijdwinst en het reisgemak hebben veel bijgedragen tot de eenwording van Nederland: mensen uit verschillende streken kregen meer contact en de staat kon het nationale territorium beter organiseren. Het spoorwegennet was ook een voorwaarde voor de industrialisatie van Nederland, die door het verbeterde vervoer van grondstoffen, producten en arbeiders pas na 1870 goed van de grond kwam. Op haar beurt droeg de industrialisatie bij tot de verdere uitbouw van het spoorwegennet.

In het begin van de twintigste eeuw had Nederland een dicht net van spoorwegen. Vanaf de jaren dertig werden echter veel lijnen, vooral de buurtspoorwegen, gesloten. In 1938 werden alle spoorlijnen ondergebracht bij een nationale organisatie: de NV Nederlandse Spoorwegen, die tot de reorganisatie van 1995 bleef bestaan. De politiek en allerlei belangenorganisaties bemoeien zich intensief met de inmiddels geprivatiseerde NS en haar dienstverlening. Het spoor is en blijft een vitaal onderdeel van de Nederlandse samenleving.

Alexander Artz,

Fietsen en wandelen langs oude spoorwegen in Nederland
Rijswijk : Elmar, 2009. 3e herziene dr. 1e dr.: 1986.
ISBN: 978-90-389-1898-3.
Negen wandel- en zeven fietsroutes langs ontmantelde spoorwegen en trambanen in Nederland, met bij elke route cultuurhistorische achtergrondinformatie, toeristische tips, een routebeschrijving en een kaartje.

Marie-Anne Asselberghs,

Daar komt de trein
Amsterdam : De Bezige Bij, 1981.
ISBN: 90-234-5282-8.
Dit Boek van de Maand van december 1981, uitgebracht ter gelegenheid van het feit dat het in 1982 150 jaar geleden was dat de eerste spoorwegverbinding in Nederland in gebruik werd genomen, bevat veel beeldmateriaal van het Spoorwegmuseum en van andere Europese instellingen dat de gevolgen toont van de opkomst van het railverkeer.

Jan Bank en Marita Mathijsen (redactie),

Nederland in de negentiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 90-351-2950-4.
Dit derde deel van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Guus Veenendaal de bijdrage ‘Haarlem: Centraal Station : de eerste spoorweg in Nederland’.

W. van den Broeke e.a. (samenstelling),

Bronnen op het spoor : gids voor onderzoek naar de geschiedenis van de spoorwegen in Nederland
Utrecht : Matrijs, 2000.
ISBN: 90-5345-159-5.
Bundel met bijdragen van meerdere deskundigen over diverse spoorhistorische onderwerpen, zoals spoorwegarchitectuur, financiering en ongevallen, geïllustreerd met een zestigtal afbeeldingen.

Piet Brouwer, Gerard van Kesteren en Antia Wiersma,

Berigt aan de heeren reizigers : 400 jaar openbaar vervoer in Nederland
Den Haag : SDU Uitgeverij, 2008.
ISBN: 978-90-12-11480-6.
Overzicht van vier eeuwen openbaar vervoer in Nederland, waarin perioden met veel bemoeienis en met nagenoeg geen regels elkaar afwisselden. De relatie tussen vervoerder en reiziger is daarbij in essentie niet veranderd: vervoerders proberen in te spelen op de vervoerbehoeften en rekenen een redelijk tarief.

Vincent Freriks,

De IJzeren Rijn : spoorwegverbindingen tussen Schelde, Maas en Rijn 175 jaar spoorweggeschiedenis in Limburg 1828-2003
's-Hertogenbosch : Uquilair, 2003.
ISBN: 90-71513-48-3.
Beschrijving van alle spoorlijnen van Nederland en België naar het Duitse achterland, in het bijzonder die Nederlands-Limburg als barrière hadden te overwinnen, in de context van de 175-jarige spoorweggeschiedenis van deze provincie.

Vincent Freriks en Hans Schlieper,

De Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij, de Vlissinger Postroute : de geschiedenis van de spoorweg (Londen-Vlissingen)-Boxtel-Gennep-Wesel-(Berlijn), en van de verbinding (Parijs)-Venlo-Wesel-Haltern-(Hamburg)
Rosmalen : Uquilair, 2008.
ISBN: 978-90-71513-65-7.
De geschiedenis (1867-1925) van de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorwegmaatschappij, waarbij het ontstaan, de financiering en het faillissement van de maatschappij en de exploitatie van het traject worden geplaatst in het kader van gebeurtenissen als de erkenning van België en de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

Carel van Gestel,

Nostalgie op het spoor : de eerste elektrische locomotieven van NS
Zwolle : WBooks, 2017.
ISBN: 978-94-625-8188-3.
Dit boek laat in foto's de geschiedenis zien van de elektrische locomotieven die vanaf eind 1950 tot 1956 voor NS werden gebouwd, en die een cruciale rol hebben gespeeld bij de wederopbouw in de naoorlogse jaren.

Willem van der Ham,

Tot gerief van de reiziger : vier eeuwen Amsterdam-Haarlem
’s-Gravenhage : SDU Uitgeverij, 1989.
ISBN: 90-12-06312-4.
Historisch overzicht van het verkeer en vervoer tussen Amsterdam en Haarlem, verschenen ter gelegenheid van het feit dat het 150 jaar geleden was dat de eerste spoorlijn van Nederland werd geopend.

Jacqueline Heijenbrok,

Het halvezolenlijntje : de Langstraatspoorlijn van Lage Zwaluwe naar 's-Hertogenbosch 1866-2011
Utrecht : Matrijs, 2011.
ISBN: 978-90-5345-426-8.
Geschiedenis van de Langstraatspoorlijn (ook wel Halvezolenlijntje genoemd) in Noord-Brabant tot 1970, waarna het gebied toegankelijk is gemaakt voor recreatie.

Paul Henken,

De spoorweg Lage Zwaluwe- 's-Hertogenbosch 1886-2014 : de Halvezolenlijn in beeld
's-Hertogenbosch : Uquilair, 2016.
ISBN: 978-90-71513-83-1.
Wat nu gedeeltelijk fietspad is, vormde ooit een enkelsporige verbinding tussen Lage Zwaluwe en ’s-Hertogenbosch die voor reizigersverkeer in exploitatie was tot 1 augustus 1950. In dit fotoboek wordt de lezer meegenomen op een reis door de tijd, waarin naast treinen ook stationsgebouwen en emplacementen in kleur en zwart/wit te zien zijn.

J.H. Jonckers Nieboer,

Geschiedenis der Nederlandsche spoorwegen 1832-1938
Utrecht : Nederlandse Spoorwegen, 1988. Oorspronkelijk in 1907 verschenen onder de titel Geschiedenis der Nederlandsche spoorwegen, 1830-1907.
ISBN: 90-72350-05-7.
Facsimile-herdruk van de tweede druk uit 1938 van dit klassieke werk over de geschiedenis van de Nederlandse spoorwegen vanaf de eerste aanzet tot spoorwegaanleg in 1832 die zeven jaar later door de opening van de eerste lijn in realiteit werd omgezet.

Hans Kaas,

Houten wagens ijzeren mannen : herinneringen aan het spoor in vroeger tijden
[Rosmalen] : Uquilair, 2007.
ISBN: 978-90-71513-58-9.
Herinneringen van een spoorwegman, teruggaand tot de tijd van de stoomlocomotieven.

Claudia Kuijpers (samenstelling),

Denk om uw bagage! SpoorwegMuseumgids
[Amsterdam] : Look a Book, 2006.
ISBN: 90-75818-27-0.
Schets van de geschiedenis van de Nederlandse Spoorwegen aan de hand van de collectie van het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht.

G.J.I. Kokhuis,

Spoor- en tramweggeschiedenis van Twente
Almere : Van de Berg, 2007.
ISBN: 978-90-5512-278-3.
Overzichtelijke geschiedenis van de spoor- en tramwegen in Twente, geschreven door de zoon van een seinhuiswachter in Almelo.

Victor M. Lansink en J.M. ten Broek,

Atlas van de verdwenen spoorlijnen in Nederland
Zwolle : WBooks, 2016.
ISBN: 978-94-625-8138-8.
Boek met foto's van 29 buiten gebruik gestelde spoortracés in Nederland, gecombineerd met historisch beeldmateriaal, kaarten voor situering van de spoorweg met haltes, en voorzien van een toellichting over historie en huidig gebruik.

Jacq. Van der Meer,

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij
Rosmalen : Uquilar, 2009.
ISBN: 978-90-71513-68-8.
De geschiedenis van de eerste Nederlandse spoorwegmaatschappij die in 1839 de eerste spoorlijn opende en na de Eerste Wereldoorlog opging in het samenwerkingsverband Nederlandsche Spoorwegen. Niet alleen het rollend materieel komt aan bod maar ook zaken als planning, organisatie, financiën en politiek.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over de spoorwegen in Nederland gaat het in de pagina’s 316-317, 344-345 en 398-399.

Hugo Roos en Guus Veenendaal (redactie),

Ondernemen : de eerste jaren van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij
[Amsterdam ] : Boom, 2012.
ISBN: 978-94-6105-779-2.
Bijdragen van meerdere specialisten over de investeringen in de spoorwegen na de oprichting in 1837 van de eerste spoorwegonderneming in Nederland, de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij.

G.A. Russer,

Sporen rond de Lange Jan : de geschiedenis van station Amersfoort en halte De Vlasakkers
[Barneveld] : Koninklijke BDU Uitgevers, 2007. (Schaffelaarreeks; 40).
ISBN: 978-90-878802-0-0.<>br<> Geschiedenis in woord en beeld van Amersfoort als spoorwegknooppunt voor zowel het reizigers- als het goederenvervoer, vanaf de komst van de NCS in 1863.

J.W. Sluiter,

Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven
Utrecht : Matrijs, 2002. 3e, herziene dr. 1e dr.: 1961.
ISBN: 90-5345-224-9.
Naslagwerk over de geschiedenis van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven, met tevens een overzicht van de actuele organisatie van de spoorwegen.

Bert Steinkamp,

De erfenis : de houten rijtuigen van de Nederlandsche Spoorwegen 1921-1956
’s-Hertogenbosch : Uquilair, 2005.
ISBN: 90-71513-54-8.
Tot het eind van de negentiende eeuw waren alle rijtuigen op de spoorwegen van hout. Bij de oprichting in 1921 erfde de Nederlandsche Spoorwegen meer dan drieduizend van deze houten rijtuigen van de voorgangers.

Guus Veenendaal,

Spoorwegen in Nederland : van 1834 tot nu
Amsterdam : Boom, 2008. 2e, herziene dr. 1e dr.: 2004.
ISBN: 978-90-8506-639-2.
Geschiedenis van de spoorwegen in Nederland, met in de tweede druk ook een overzicht van de snelle veranderingen in het Nederlandse spoorwegapparaat. De auteur schreef eerder een beknopte geschiedenis in De ijzeren weg in een land vol water (De Bataafsche Leeuw, 1998).

Guus Veenendaal, Jos Zijlstra, Johan de Bruijn,

Het grote spoor boek
Zwolle : WBooks, 2014.
ISBN: 978-94-625-8033-6.
Aan de hand van zo'n 450 foto's geeft dit boek een overzicht van de Nederlandse spoorwegen vanaf 1839 tot heden, waarbij het zowel om mens als materiaal gaat.

Kees Volkers,

Spoorzoeken : langs de littekens van een tijdperk
Zaltbommel [etc.] : Europese Bibliotheek [etc.], 2002.
ISBN: 90-288-3659-4.
Beschrijving van de huidige staat van een twintigtal opgeheven spoorwegen in Nederland, te beschouwen als een aanvulling op het al genoemde Fietsen en wandelen langs oude spoorlijnen in Nederland van Alexander Artz dat oorspronkelijk is verschenen in 1986.

Wim Wegman,

Sporen : een zoektocht langs de resten van de Haarlemmermeerlijnen
Alkmaar : HDC Media, 2010. 3e dr. 1ste dr.: 2007.
ISBN: 978-90-77842-04-1.
De geschiedenis van de lokale spoorwegen in de Haarlemmermeer, waaraan in 1935 een einde kwam. In 2010 verscheen het tweede deel.

Wim Wegman,

De trein terug : het bewogen verleden van de spoorlijn Alkmaar – Den Helder
Zwolle : WBooks, 2016.
[Alkmaar] : Holland Media Combinatie, 2015.
ISBN: 978-90-77842-94-2.
Informatie in woord en beeld over en rond de 150-jarige spoorlijn Alkmaar - Den Helder.

Eric Wicherts en Jan Veltkamp,

Geschiedenis van de Landsspoorweg
[Wageningen] : Veka Productions, 2012. (Suriname informatie ; 9).
ISBN: 978-90-816755-8-1.
Geschiedenis, materieel, dienstregeling en huidige situatie van de Landsspoorweg in Suriname.

Auke van der Woud,

Een nieuwe wereld : het ontstaan van het moderne Nederland
Amsterdam : Bert Bakker, 2010. 9e dr.
ISBN: 978-90-351-3565-9.
Geschiedenis van de ruimtelijke ontwikkeling in Nederland in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, het ontstaan van communicatie- en mobiliteitsnetwerken en de daarmee samenhangende maatschappelijke veranderingen.

J.J. Cremer,

Betuwsche novellen, en Een reisgezelschap
Nijmegen : Historie, 1982. Herdruk. 1e dr.: 1856.
ISBN: 90-6313-015-5.
In het verhaal ‘Een Betuwsche landman met zijn zoon op reis naar de Amsterdamsche kermis’ maken een Betuwse boer en zijn zoon omstreeks 1850 voor het eerst in hun leven een reis per trein naar de kermis in Amsterdam. Hun ervaringen zijn van dien aard dat ze over het nieuwe transportmiddel niet erg enthousiast zijn en al net zo min over de zeden in de wereld. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren is Betuwsche novellen opgenomen en is deze novelle te lezen onder deze link.

Peter Delpeut,

Het vergeten seizoen
Amsterdam : Augustus, 2009. 5e dr. 1e dr.: 2007.
ISBN: 978-90-457-0246-9.
Deze debuutroman over een pastoor die door de bisschop naar een dorp in Oost-Nederland wordt gestuurd waar een meisje elke vrijdag de stigmata van Christus vertoont, geeft een goed beeld van de tijd medio negentiende eeuw, met onder meer de eerste spoorlijn.

Hildebrand,

Camera obscura
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1998. (Deltareeks). 1e dr.: 1839.
ISBN: 90-253-2037-6.
Het verhaal ‘Varen en rijden’ is een boutade op de ongenoegens gedurende en de nadelen van het reizen per trekschuit, diligence of stoomboot die uitloopt op een licht ironische verheerlijking van de komst van de spoorwegen in Nederland. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren is Camera Obscura en is ‘Varen en rijden’ te lezen onder deze link.

DVD’s

175 jaar spoor : de geschiedenis van 175 jaar spoorwegen in Nederland
[Hilversum] : NostalgieNet, 2014. 4 dvd's (210 min.).
De geschiedenis van de spoorwegen in Nederland, met bijzondere aandacht voor de spoorlijn waarmee het allemaal begon: Amsterdam–Haarlem. Behalve historische beelden van de Oude Lijn zijn er ook nieuwe opnamen.

De geschiedenis van de Nederlandse Spoorwegen
[Etten-Leur] : TDM, 2014. 4 dvd's (430 min.)
Geschiedenis van de Nederlandse Spoorwegen, haar trajecten, de stations, de innovaties en de evolutie, die het spoor heeft gemaakt tot een uitgebreid netwerk.

Hollands spoor door het verleden
Apeldoorn : Source1Media, 2011. 4 dvd's (ca. 240 min.)
Historisch overzicht van onder meer spoorlocomotieven, tramwegen en het spoorwegtracé van 1922 tot 1959.

De spoorwegen in Nederland tot 1940
Utrecht [etc.] : Bruna [etc.], 2006. 2 dvd’s (120 min.). Deel 1 van Het spoor door het verleden.
ISBN: 978-90-229-5713-4.
Historische hoogtepunten uit de archieven van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, met vooral beelden van de ontwikkelingen op spoorgebied in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw. Het vervolg is De spoorwegen in Nederland vanaf 1940 (2006).