Mijn Bibliotheek  

Laden...

Canon van de Nederlandse geschiedenis

30. De Grondwet


[Johan Rudolf Thorbecke door Johan Heinrich Neuman (1852). Collectie Rijksmuseum, inv. nr. SK-A-4120].

In de Middeleeuwen was er geen Grondwet. Alle macht berustte bij de vorst en die hoefde zich aan geen wet te houden. In de tijd daarna verwierven sommige groepen wel rechten tegenover de vorst, maar het zou tot de achttiende eeuw duren voordat iedereen rechten kreeg en elke instantie die macht uitoefende, zich aan de wet moest houden. In Nederland werd dat in 1798 vastgelegd in een Grondwet. De ‘Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden’, die nog steeds van kracht is, werd opgesteld in 1815.

De Grondwet kan minder gemakkelijk worden gewijzigd dan andere wetten. Toch zijn er grote grondwetsherzieningen geweest. Zo stemde koning Willem II er in 1848 mee in de Grondwet zo te wijzigen dat de koning minder macht kreeg en het volk meer. Die verandering was zo ingrijpend dat de ‘Grondwet van 1848’, opgesteld door de staatsrechtgeleerde Thorbecke, wordt gezien als het begin van de democratie. Toch werd pas in 1917 het kiesrecht ingevoerd voor alle mannen. Vrouwen kregen toen voor het eerst passief kiesrecht. Het actief vrouwenkiesrecht, in 1919 ingevoerd, werd nog eens drie jaar later opgenomen in de Grondwet.

Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het de belangrijkste wet van een staat. Zo regelt de Nederlandse Grondwet wat de rol is van de koning/in en van de ministers. De Grondwet bepaalt voorts hoe de andere wetten moeten worden gemaakt, wat de rechters doen en wat het werk is van gemeenten en provincies. En uiteraard is in de Grondwet vastgelegd welke invloed en macht het volk heeft in de staat. De rechten van burgers tegenover de staat - de grondrechten - staan helemaal aan het begin van de Grondwet. De grondrechten garanderen het recht van burgers op hun eigen leven zonder dat de staat zich met hun opvattingen en levenskeuzes bemoeit.

Het eerste artikel van de Grondwet belooft dat alle mensen, hoe verschillend ze ook zijn en welke verschillende opvattingen ze ook hebben, door de staat gelijk worden behandeld. In de artikelen daarna is bepaald dat burgers onder meer het recht hebben hun eigen godsdienst te beoefenen, hun mening in het openbaar te verkondigen en vrij met elkaar van gedachten te wisselen. De staat mag vrijheden als de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting alleen beperken indien dat echt nodig is. Zo kan het nodig zijn iemands vrijheid te beperken als hij een bedreiging vormt voor anderen. In zo’n geval mag de staat ingrijpen, maar dat moet dan wel volgens de wet gebeuren.

Tekst van de Grondwet

De grondwet van Nederland
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2006.
ISBN: 90-253-0218-1.
De kale tekst van de Nederlandse Grondwet, zonder commentaar, maar voorzien van een voorwoord van H.D. Tjeenk Willink en een inleiding van Henk te Velde.

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden
Den Haag : ProDemos - Huis voor Democratie en Rechtsstaat, 2016.
ISBN: 978-90-6473-515-8.
Gebonden pocket met de tekst van de Grondwet, uitgebracht door ProDemos, voorheen het Huis voor Democratie en Rechtsstaat.

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden : de tekst van de Grondwet, voorzien van commentaar
Deventer : Kluwer, 2009. 3e dr. 1e dr.: 1998. Commentaar: P.P.T. Bovend’Eert e.a.
ISBN: 978-90-13-06166-6.
Tekst van de Grondwet, met een beknopte en heldere toelichting per artikel.

Karen Heij en Wessel Visser,

De Grondwet in eenvoudig Nederlands
Den Haag : Sdu Uitgevers, 2007.
ISBN: 978-90-12-12310-5.
‘Vertaling’ van de Grondwet in eenvoudig Nederlands door twee taalkundigen, daarbij geadviseerd door juristen van naam. Ook door de opzet erg geschikt voor het onderwijs.

J.A. Hofman,

Overige regelgeving Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden
Deventer : Kluwer, 2009.
ISBN: 978-90-13-06744-6.
Veel onderwerpen uit de Grondwet zijn in wetgeving nader uitgewerkt. Die regelgeving is in dit Lexplicatiedeel opgenomen, voorzien van kernbeschrijvingen en inleidingen.

Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798 : de eerste grondwet van Nederland
Nijmegen : Vantilt, 2005. Inleiding: Joost Rosendaal.
ISBN: 90-77503-36-6.
Tekstuitgave van de eerste grondwet voor Nederland, voorzien van een voor een breed publiek toegankelijke inleiding en samenvatting.

Wetteksten Statuut/Grondwet : en aanverwante wet- en regelgeving
Deventer : Kluwer, 2010.
ISBN: 978-90-13-07604-2.
Jaarlijkse uitgave, in het bijzonder gericht op het juridisch onderwijs, met wetsedities op specifieke rechtsgebieden.

P.W.C. Akkermans,

Grondrechten : grondrechten en grondrechtsbescherming in Nederland
Deventer : Kluwer, 2005. 4e dr. 1ste dr.: 1988.
ISBN: 978-90-13-02231-5.
Tekstboek bij een cursus van de Open Universiteit over de grondrechten van de Nederlandse burger, die na de grondwetsherziening van 1983 steeds meer in de belangstelling kwamen te staan.

Jan Bank en Marita Mathijsen (redactie),

Nederland in de negentiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 90-351-2950-4.
Dit derde deel van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Jan Drentje de bijdrage ‘Den Haag: het Plein : de grondwetswijziging van 1848, liberaal onder Oranjes hoede’.

Margreet Bijlmer e.a.,

Het Haagse Grondwetpad : een wandeling door de geschiedenis van de Grondwet in het centrum van Den Haag
Den Haag : Instituut voor Publiek en Politiek, 2010.
ISBN: 978-90-6473-434-2.
Beknopt leerboekje Nederlands staatsrecht en tegelijk een wandelgids door het hart van Den Haag via het Haagse Grondwetpad. De gids is hier als PDF te downloaden.

M.C. Burkens e.a. (redactie),

Gelet op de grondwet
Deventer : Kluwer, 1998.
ISBN: 90-268-3325-3.
Uitgave ter gelegenheid van het 150-jarig jubileum van de Nederlandse Grondwet van 1848, met afbeeldingen van de grondwetteksten zoals die waren geschreven door J.R. Thorbecke (1798-1872). Er wordt ingegaan op elf maatschappelijke ontwikkelingen en hun invloed op het constitutionele denken.

Bas en Olivier de Gaay Fortman,

De Grondwetwijzer : voor democratisch debat en politieke praktijk
Amsterdam : Prometheus, 2017.
ISBN: 978-90-446-3332-0.
In de Nederlandse grondwet zijn normen vastgelegd die zijn voortgekomen uit een beschavingsgeschiedenis van vele eeuwen. De grondwettelijke waarden hebben het vermogen verbindingen opnieuw te leggen, zowel tussen politici en burgers als tussen burgers onderling.

Michiel Hegener,

Vrijheid van godsdienst
Amsterdam : Contact, 2005.
ISBN: 90-254-2571-2.
Onderzoek naar de mate van vrijheid in een aantal religies en geloofsgemeenschappen, zowel wereldwijd als in Nederland, waarbij wordt gepleit deze drastisch uit te breiden.

W.R. Hugenholtz (bezorging),

Het geheim van Paleis Kneuterdijk : de wekelijkse gesprekken van koning Willem II met zijn minister J.C. Baud over het koloniale beleid en de herziening van de grondwet 1841-1848
Leiden : KITLV Uitgeverij, 2008.
ISBN: 978-90-6718-319-2.
Aantekeningen die J.C. Baud, onder koning Willem II minister op het Departement van Koloniën, maakte van zijn gesprekken met de koning over het koloniale beleid en de herziening van de grondwet 1841-1848.

Anamarija Kristic, Anne Meuwese en Gerhard van der Schyff (redactie),

Functie en betekenis van de Grondwet : een dialogisch perspectief
Nijmegen : Publicaties van de Staatsrechtkring, 2011.
ISBN: 978-90-5850-659-7.
Bijdragen aan de Staatsrechtconferentie aan de Universiteit van Tilburg in 2010 over de aanpassing van de Grondwet in het licht van wetenschappelijk inzichten over constitutionele rechtsvorming.

Paul Kuypers,

Rooksignalen : opstellen over politiek en bestuur
Amsterdam : De Balie, 2001.
ISBN: 90-6617-253-3.
Bundel opstellen over het politiek bestuur en over bureaucratie in het kader van een programma in De Balie naar aanleiding van 150 jaar Grondwet.

Gert-Jan Leenknegt en E.M.H. Hirsch Ballin,

Korte uitleg van de Grondwet
Deventer : Kluwer, 2014.
ISBN: 978-90-13-12091-2.
Dit boek beoogt het belang en de betekenis van onze Grondwet helder te maken door bij elk van de afzonderlijke artikelen een korte uitleg te geven.

Karin van Leeuwen,

Uit het spoor van Thorbecke : grondwetsherziening en staatsvernieuwing in naoorlogs Nederland (1945-1983)
Amsterdam : Boom, 2013.
ISBN: 978-94-610-5759-4.
Schetst van de opeenvolgende pogingen van staatscommissies en ministers om in de voetsporen van Thorbecke een herziening van de grondwet tot stand te brengen. In de beschrijving van de moeizame strijd die zij hierover op het publieke toneel, in juridische tijdschriften en in politieke achterkamers voerden is een hoofdrol weggelegd voor het object van discussie zelf: de grondwet.

Cees Loonstra,

Grondwet en politiek : wat iedere Nederlander moet weten over de grondwet
Deventer : Kluwer, 2014.
Den Haag : Boom Juridische uitgevers, 2003.
ISBN: 90-5454-284-5.
Bespreking van onder meer de Eerste en de Tweede Kamer, het Bestuur, de rechterlijke macht en de grondrechten aan de hand van de Grondwet.

Eric van de Luytgaarden,

Man bijt jurist : 18 Grondwetsartikelen in de praktijk van alledag : becommentarieerd vanuit juridisch, historisch, filosofisch, cultureel en/of agogisch perspectief
Soesterberg : Aspekt, 2006.
ISBN: 90-5911-493-0.
Bundel artikelen uit verschillende kranten over de actuele betekenis voor het dagelijks leven van een aantal bekende en minder bekende Grondwetsartikelen.

Hans Ulrich Jessurun d’Oliveira e.a.,

Grondwet van de republiek Nederland : drie modellen
Amsterdam : Prometheus, 2004.
ISBN: 90-446-0566-6.
Een aantal staatsrechtgeleerden beantwoordt de vraag hoe een Nederlandse republiek eruit zou moeten zien aan de hand van drie modellen in de vorm van wetswijzigingen in de huidige Grondwet.

Maarten Prak (redactie),

Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Joost Rosendaal de bijdrage ‘Den Haag: Binnenhof : Nederlands eerste grondwet, 1798’.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. De grondwet wordt behandeld in de pagina’s 336-339.

Niek van Sas,

Bataafse Terreur : de betekenis van 1798
Nijmegen : Vantilt, 2011.
ISBN: 978-94-6004-084-9.
Lezing over de roerige politieke gebeurtenissen van 1798, toen Nederland voor het eerst een grondwet kreeg en veranderde in een democratische eenheidsstaat.

Erik Swart (samenstelling),

De scheppende kracht van de natie : het liberalisme volgens J.R. Thorbecke
Amsterdam : Van Gennep, 2007.
ISBN: 978-90-5515-760-0.
Inventarisatie van de liberale ideeën van J.R. Thorbecke, primair verantwoordelijk voor de grondwet van 1848, tegen de achtergrond van de ontwikkelingen in het toenmalige Nederland.

Maaike Tjepkema e.a.,

De grondwet : 8 eenakters in 3 theaters
Amsterdam : International Theatre & Film Books, 2004.
ISBN: 90-6403-653-5.
Op uitnodiging van theatergroep de Nieuw Amsterdam schreven acht auteurs na de moord op Pim Fortuyn elk een eenakter bij een artikel uit de Grondwet. Ze werden opgevoerd in de theatermanifestatie ‘De Grondwet’ van 20 t/m 25 april 2004.

Simone de Vries e.a. (regie),

Groeten uit Nederland : 8 korte films voor inburgeraars
Amsterdam : IDTV, 2008. 1 dvd (134 min.).
In acht filmpjes wordt aan de hand van een aantal thema's de Nederlandse samenleving getoond. Per film wordt een groepje inburgeraars gevolgd, zowel tijdens de les Nederlands, als op straat bij het uitvoeren van een opdracht, zoals het uitzoeken wat er in artikel 1 van de Grondwet staat.