Canon van de Nederlandse geschiedenis

34. Aletta Jacobs


[Aletta Jacobs (midden, met bloemen) op 3 juli 1922, de dag dat vrouwen voor het eerst mochten stemmen.]

Als zeventienjarige scholiere schreef Aletta Jacobs een brief aan eerste minister Thorbecke met het verzoek toegelaten te worden tot ‘de academische lessen’. Het was namelijk haar droom arts te worden. Thorbecke antwoordde binnen een week, zij het niet aan haarzelf. Hij schreef aan haar vader dat het goed was. Zo werd zij de eerste vrouw in de geschiedenis van Nederland die officieel werd toegelaten tot de universiteit en is het aan haar te danken dat in 1871 de universiteiten voor meisjes werden opengesteld. Daarvoor waren universiteiten en ook de meeste scholen alleen voor jongens toegankelijk. De enige uitzondering was Anna Maria van Schurman, een geleerde vrouw die meer dan tien talen beheerste en die in de zeventiende eeuw wat colleges had mogen volgen in Utrecht. Van achter een gordijntje, om de jonge studenten niet af te leiden.

Haar hele leven is Aletta Jacobs opgekomen voor de rechten van vrouwen. Zo opende zij als arts een praktijk die vrouwen hielp aan voorbehoedsmiddelen, zodat ze niet ieder jaar zwanger werden. Ook trok zij ten strijde tegen misstanden in het winkelbedrijf. In haar Amsterdamse artsenpraktijk had zij gemerkt dat winkelmeisjes veel lichamelijke klachten hadden omdat ze de elf uur die een hele werkdag duurde, moesten blijven staan. Op haar initiatief kwam er een wet die winkels verplichtte ‘zitgelegenheid’ voor hun personeel in te richten. Vijftig jaar lang heeft zij ook gestreden voor het algemeen vrouwenkiesrecht, samen met andere vrouwen en mannen die opkwamen voor de rechten van de vrouw. Deze vrouwen die zich ‘feministen’ noemden, organiseerden tentoonstellingen, gaven kranten en pamfletten uit, richtten verenigingen op, demonstreerden en boden petities aan. Het zou tot 1919 duren voor het vrouwenkiesrecht werd ingevoerd. In 1922 gingen de Nederlandse vrouwen voor het eerst naar de stembus. Aletta Jacobs was toen 68 jaar oud.

Politiek is eeuwenlang een mannenwereld geweest en gebleven, net zoals de universiteit, de kerk en het leger. Vanuit de overtuiging dat vrouwen ondergeschikt waren aan de man, hoorden ze te zorgen voor het huishouden en de kinderen en konden ze niet meedoen aan het publieke leven. Kritiek op dit ‘patriarchale’ denken is er altijd wel geweest, maar echte veranderingen kwamen pas in de twintigste eeuw. Daar was nog een ‘tweede feministische golf’ voor nodig. In de jaren zestig voerden ‘dolle mina’s’ acties voor bevrijding van de vrouw. Ze wilden niet als hun moeders veroordeeld worden tot een huisvrouwenbestaan. In 1980 werd de ‘wet op gelijke behandeling’ aangenomen.

Werk van Aletta Jacobs

Brieven van Aletta H. Jacobs aan de familie Broese van Groenou : ‘er is nog zooveel te doen op de wereld’
Zutphen : Walburg Pers, 1992. Bezorging en inleiding: Inge de Wilde.
ISBN: 90-6011-771-9.
Brieven die Aletta Jacobs in de laatste decennia van haar leven aan verschillende leden van de plantersfamilie Broese van Groenou schreef. Aangezien de meeste van de brieven dateren van na 1924, het haar waarin haar autobiografie verscheen, zijn ze deels een aanvulling daarop.

Herinneringen : autobiografie
Amsterdam : Pandora, 1995. 6e herz. dr. 1e dr.: 1924.
ISBN: 90-254-5607-3.
Autobiografie van de arts, feministe en pacifiste die zich al vroeg bewust was van de achterstelling van de vrouw en de sociale wantoestanden in arbeidersgezinnen. Haar opvattingen blijken nog verrassend actueel. Herinneringen is in de editie van 1924 opgenomen in de Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en is daar te lezen onder deze link.

Het is geen kolonie, het is een wereld : vrouwen bereizen en beschrijven Indië 1852-1912.
Amsterdam : Terra Incognita, 2003.
ISBN: 90-73853-14-1.
Bundel met fragmenten uit reisverhalen geschreven door zeven vrouwen die in de loop van de achttiende en negentiende eeuw een reis door Indië maakten: Ida Pfeiffer, Augusta de Wit, Anne Weber-van Bosse, Marie van Zeggelen, Carry van Bruggen, Aletta Jacobs en Dé-lilah. Elk fragment wordt ingeleid met een essay over de betreffende schrijfster.

Jan Bank en Marita Mathijsen (redactie),

Nederland in de negentiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 90-351-2950-4.
In dit derde van de vier delen van Plaatsen van herinnering is van Mineke Bosch de bijdrage ‘ Sappemeer: de voormalige Rijks-HBS : Aletta Jacobs en het privilege van Sappemeer’ opgenomen.

Herman Beliën, Martin Bossenbroek en Gert Jan van Setten (redactie),

In de vaart der volken : Nederlanders rond 1900.
Amsterdam : Bert Bakker, 1998.
ISBN: 90-351-2006-X.
Vierentwintig biografische portretten van prominente Nederlanders, onder wie Aletta Jacobs, illustreren de politieke, economische en culturele veranderingen in Nederland omstreeks 1900.

Mineke Bosch,

Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid : Aletta Jacobs 1854-1929
Amsterdam : Balans, 2005.
ISBN: 90-5018-657-2.
In opdracht van het Prins Bernhard Cultuurfonds geschreven en op een breed scala aan bronnen gebaseerde biografie die een indringend beeld geeft van de ontwikkeling van Aletta Jacobs van dorpsmeisje tot wereldburger en van haar veelbewogen leven.

Mineke Bosch en Annemarie Kloosterman (samenstelling),

Lieve Dr. Jacobs : brieven uit de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht, 1902- 1942
Amsterdam : Feministische Uitgeverij Sara, 1985.
ISBN: 90-6328-153-6.
Via een selectie uit de brieven van toonaangevende vrouwen als Aletta Jacobs en Rosa Manus uit Nederland, Carrie Chapman Catt en Anna Howard Shaw uit de V.S. en Rosik Schwimmer uit Hongarije worden het ontstaan, de achtergronden en de geschiedenis van de in 1904 in Berlijn opgerichte Wereldbond voor vrouwenkiesrecht beschreven.

Christien Brinkgreve,

De vrouw en het badwater : over de lusten en lasten van het moderne (vrouwen)leven
Amsterdam : J.M. Meulenhoff, 1994. 4e dr. 1e dr.: 1992.
ISBN: 90-290-4049-1.
Opstellen over de positie van de hoog opgeleide, werkende vrouw, dertig jaar na de tweede feministische golf.

Ina Brouwer,

Aan geen gehuurde borst werd ooit een kind gevoed : historische wortels van werk en moederschap in Nederland en Zweden
Amsterdam : Thoeris, 2010.
ISBN: 978-90-72219-52-7.
Verzameling opstellen vanuit een sociologisch perspectief over moederschap en emancipatie van de achttiende tot en met de twintigste eeuw, waarin onder veel meer ook de rol van Aletta Jacobs aan bod komt.

Heleen Crul,

Schat, staat het embryo koud? : winst en verlies van 25 jaar emancipatie
Bloemendaal : Aramith, 1992.
ISBN: 90-6834-098-0.
Op basis van de artikelen en boeken die ze afgelopen 25 jaar schreef, maakt de auteur de balans op op van de onvoltooide revolutie die de Tweede Feministische Golf was.

Fia Dieteren, Els Kloek en Antoinette Visser,

Naar Eva’s beeld : de geschiedenis van de vrouw in de Europese cultuur
Abcoude : Uniepers, 1993. 2e dr. 1ste dr.: 1987.
ISBN: 90-6825-120-1.
Chronologisch opgezette geschiedenis van de vrouw, van de oudheid tot heden, binnen het kader van de Europese cultuur.

Anneke van Doorne-Huiskes,

Van privéprobleem tot overheidszorg : emancipatiebeleid in Nederland
Zoetermeer : Lecturium Uitgeverij, 2017.
ISBN: 978-90-484-4293-5.
Historisch overzicht van het overheidsbeleid in Nederland in de twintigste en 21ste eeuw ten aanzien van vrouwenemancipatie.

Linda Duits,

Dolle mythes : een frisse factcheck van feminisme toen en nu
Amsterdam : Amsterdam University Pers, 2017.
ISBN: 978-94-629-8380-9.
De auteur ontkracht vijf mythes over feminisme. Ze analyseert wat er daadwerkelijk gebeurde in de Tweede Golf en spiegelt dat aan de praktijken van jonge feministen: van Dolle Mina tot Feministen Tegen Wilders, van praatgroepen tot hashtagactivisme.

Corrie van Eijl e.a. (redactie),

Parallelle levens
Amsterdam : Stichting beheer IISG, 1998.
ISBN: 90-6861-152-6.
Achttiende Jaarboek voor Vrouwengeschiedenis met korte biografieën van vijf vrouwen, onder wie Aletta Jacobs, waarbij de vraag centraal staat in hoeverre hun relaties van invloed zijn geweest op hun mogelijkheden tot ontplooiing.

Bert Gasenbeek, J.C.H. Blom en J.W.M. Nabuurs (redactie),

God noch autoriteit : geschiedenis van de vrijdenkersbeweging in Nederland
Amsterdam : Boom, 2006.
ISBN: 978-90-8506-358-2.
Bundel met tien artikelen over de geschiedenis van de vrijdenkersvereniging De Dageraad, ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan, met onder meer aandacht voor prominente personen als Multatuli, Anton Constandse, Domela Nieuwenhuis en Aletta Jacobs.

Mik Hamers en Heleen van Binsbergen,

Vrouwenoogst
Maastricht : TIC, 2011.
ISBN: 978-90-78407-81-2.
Levensverhalen van elf Nederlandse vrouwen die tussen 1941 en 1955 zijn geboren, die vertellen wat er in hun leven veranderde door de tweede feministische golf in de jaren zestig.

Pam Hufman e.a.,

Studentenverenigingen van 1800 tot nu
Utrecht : Landelijke Kamer van Verenigingen, 2007.
Geschiedenis in woord en beeld van de studentenverenigingen op Nederlandse universiteiten, met onder meer aandacht voor de bijzondere plaats van Aletta Jacobs die in 1871 als eerste vrouwelijke student in Groningen geneeskunde ging studeren.

F.G. Huisman en M.J. van Lieburg,

Canon van de geneeskunde in Nederland
Amsterdam : Elsevier Gezondheidszorg, 2009.
ISBN: 978-90-352-3150-4.
Beknopt historisch overzicht van de canon van de geneeskunde aan de hand van vijftig belangrijke gebeurtenissen, ontwikkelingen en personen (onder wie Aletta Jacobs), van het meisje van Yde uit de eerste eeuw tot het begin van de biomoleculaire geneeskunde in 1982.

Ulla Jansz,

Denken over sekse in de eerste feministische golf
Amsterdam : Sara/Van Gennep, 1990.
ISBN: 90-6012-857-5.
Studie over de veranderingen in de beeldvorming over en in de positie van vrouwen en in de verschillen tussen de seksen gedurende de eerste feministische golf van circa 1860 tot 1912.

Jessica de Jong,

Vrouwen zijn gelijk aan mannen : behalve in de directiekamer
Schoorl : Conserve, 2011.
ISBN: 978-90-5429-309-5.
Onderzoek naar de redenen waarom vrouwen in het Nederlandse bedrijfsleven niet of nauwelijks topfuncties bekleden, met een pleidooi voor een beleid door overheid en bedrijfsleven om daarin verandering te brengen.

Lamberthe de Jong (samenstelling),

De vrouw in Nederland : haar eigen geschiedenis in meer dan 100 verhalen
Amsterdam : Van Gennep, 2007.
ISBN: 978-90-5515-887-4.
In de reeks De Nederlandse geschiedenis in 1001 verhalen uitgebracht boek met episodes uit het leven van bekende en onbekende Nederlandse vrouwen, onder wie Aletta Jacobs, vanaf het begin van de jaartelling tot heden.

Els Kloek (redactie),

Verzameld verleden : veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis
Hilversum : Verloren, 2004. (Verloren verleden ; 24).
ISBN: 90-6550-465-6.
Laatste deel in de reeks Verloren verleden waarin hoofdredacteur Els Kloek veertig dramatische gebeurtenissen en memorabele figuren uit het rijke verleden van Nederland heeft verzameld. Van Judith Amsenga is de bijdrage ‘Dolle Mina (1969-1977)’ opgenomen.

Bart Lankester,

Kom vrouwen, aangepakt! : de revolutie van socialiste Trien de Haan
Amsterdam : Prometheus, 2017.
ISBN: 978-90-351-4381-4
Biografie van de West-Friese arbeidersvrouw Trien de Haan-Zwagerman (1891-1986) die met zelfstudie en kadercursussen opklom tot vertrouwelinge van de linkssocialist Henk Sneevliet en vooraanstaande posities bekleedde in de Revolutionair Socialistische Partij. Al richtte zij een vrouwenbond op met een radicaal-feministisch programma, toch was de vrouwenstrijd voor haar vooral een onderdeel van de sociale strijd.

Vilan van de Loo,

Het nieuwe onbehagen : op naar een derde feministische golf
Wormer : Immerc, 2005.
ISBN: 90-6611-804-0.
De grote veranderingen die de Tweede Feministische Golf teweeg heeft gebracht, zijn zo ver weggezakt dat het tijd is voor een Derde Feministische Golf.

Vilan van de Loo,

De vrouw beslist : de tweede feministische golf in Nederland
Wormer : Immerc, 2005.
ISBN: 90-6611-544-0.
Geschiedenis van het feminisme en de vrouwenemancipatie in de jaren zestig en zeventig, de tijd van de Tweede Feministische Golf.

Annet Mooij

, Branie : het leven van Mina Kruseman (1839-1922)
Amsterdam : Balans, 2013.
ISBN: 978-94-6003-600-2.
Biografie van Mina Kruseman die haar hele leven een actieve en radicale strijder voor vrouwenrechten is geweest. Ze schreef romans, toneelstukken en polemieken, declameerde, acteerde en trad op als concertzangeres en aan haar is het te danken dat Vorstenschool van Multatuli voor het eerst werd opgevoerd.

Inge Polak (samenstelling),

Geloof mij vrij, Mevrouw : een bloemlezing uit vrouwentijdschriften tussen 1870 en 1920
Amsterdam : Feministische Uitgeverij Sara, 1984.
ISBN: 90-6328-099-8.
Selectie van artikelen uit de periode van de eerste feministische golf (1870-1920), toen er vooral werd gestreden voor vrouwenkiesrecht, recht op arbeid en betere persoonlijke omstandigheden.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Aletta Jacobs wordt genoemd op de pagina’s 356-357.

Hans Renders en Gerrit Voerman (redactie),

Privé in de politieke biografie
Amsterdam : Boom, 2007.
ISBN: 978-90-8506-393-3.
Tien opstellen over de groeiende belangstelling voor de persoon van de politicus en in het verlengde daarvan over de wijze waarop in levensbeschrijvingen van onder anderen Aletta Jacobs, Henriëtte Roland Holst en Willem Drees vorm is gegeven aan de verhouding tussen het persoonlijke en het politieke leven.

Iekje Smit en Aaja Weert (samenstelling),

Aletta Jacobs, het hoogste streven : interviews & achtergronden
Groningen : Xeno, 1995.
ISBN: 90-6208-126-6.
Interviews met mensen die Aletta Jacobs hebben gekend door twee Groningse historici die de ook in het boek beschreven research deden voor de film Aletta Jacobs : het hoogste streven die Nouchka van Brakel in 1995 over haar maakte. Fragmenten uit die film zijn in 1998 uitgezonden in een schooltelevisieprogramma van Teleac/NOT dat in 2000 op video werd uitgebracht.

Joke Smit,

Er is een land waar vrouwen willen wonen : teksten 1967-1981
Amsterdam : Feministische Uitgeverij Sara, 1984.
ISBN: 90-6328-110-2
Overzicht van de meest invloedrijke artikelen, lezingen en nota's van een belangrijke woordvoerster van de vrouwenbeweging in Nederland (1933-1981). Het boek is integraal te lezen op de website van de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren onder deze link.

Ellie Smolenaars,

Passie voor vrijheid : Clara Wichmann (1855-1922)
Amsterdam : Aksant, 2005.
ISBN: 90-5260-173-9.
Levensverhaal van de juriste en essaysite Clara Wichmann die vanuit haar passie voor de individuele vrijheid strijd voerde voor principiële geweldloosheid en vrouwenkiesrecht.

Kaye Stearman,

De rechten van de vrouw : veranderende standpunten 1900-2000
Harmelen : Corona, 1999. Vertaling van Women’s Rights (1999). Vertaling: Saskia de Groot.
ISBN: 90-5495-283-0.
Deel van een op jongeren gerichte serie die een aantal belangrijke sociaal-maatschappelijke onderwerpen van de twintigste eeuw behandelt. In dit deel over de emancipatie van vrouwen passeren alle belangrijke thema's, waaronder de strijd voor het vrouwenkiesrecht, de revue.

Marike Stellinga,

De mythe van het glazen plafond
Amsterdam : Balans, 2009.
ISBN: 978-94-600-3193-9.
Beschouwingen over de carrièremogelijkheden van vrouwen, met een pleidooi om voor vrouwen de keuze vrij te laten.

Dirk Verhofstadt,

De derde feministische golf
Antwerpen [etc.] : Houtekiet, 2006.
ISBN: 978-90-5240-915-3.
Interviews met zes geëmancipeerde moslima's over de maatschappelijke positie van de vrouw volgens de islam en de situatie van islamitische vrouwen in de westerse wereld.

Marja Vuijsje,

Joke Smit : biografie van een feministe
Amsterdam : Olympus, 2017. 4e druk. 1ste druk: 2008.
ISBN: 978-90-467-0672-5.
Levensbeschrijving van de Nederlandse feministe (1933-1981), die in 1967 beroemd werd met ‘Het onbehagen bij de vrouw’. Dat artikel werd het startschot voor de Tweede Feministische Golf in Nederland. Korte tijd later richtte ze, samen met Hedy d’Ancona, de actiegroep Man Vrouw Maatschappij op, manifesteerde ze zich in de PvdA en werd ze de motor achter talloze feministische initiatieven.

Marja Vuijsje,

Oude dozen : een min of meer feministische leesgeschiedenis
Amsterdam : Atlas Contact, 2018.
ISBN: 978-90-450-3225-2.
Terugblik op de Tweede Feministische Golf uit de jaren zestig en zeventig aan de hand van leesverslagen van toonaangevende boeken uit die periode.

Inge de Wilde,

Een sterke wilskracht : vijf ambitieuze broers en zusters van Aletta Jacobs
Groningen : Uitgeverij Passage, 2018.
ISBN: 978-90-5452-354-3.
Vijf van de tien broers en zussen van Aletta Jacobs hebben ook een bijzonder en opvallend leven geleid en waren eveneens pioniers die beschikten over eenzelfde 'sterke wilskracht'. Met hun portretten schetst de auteur niet alleen een beeld van de familie van Aletta Jacobs, de verhalen verschaffen ook inzicht in het leven van ambitieuze mensen rond de vorige eeuwwisseling.

Jolande Withuis,

De vrouw als mens : de mythe van het sekseverschil
Amsterdam : De Bezige Bij, 2007.
ISBN: 978-90-234-2613-4.
Radicaal voorstel het feminisme nieuw leven in te blazen in de vorm van sociologische lezingen en artikelen over de maatschappelijke positie van de vrouw en over vermeende sekseverschillen.

Cécile de Jong van Beek en Donk,

Hilda van Suylenburg
Benthuizen : Astoria Uitgeverij, 2017. Herdruk. 1ste druk: 1897.
ISBN: 978-94-916184-3-7.
Hilda van Suylenburg, in 1897 een enorme bestseller, wordt beschouwd als de eerste volwaardige Nederlandse feministische roman. Een jonge vrouw die een zinvol bestaan zoekt als advocate, wordt tegengewerkt door haar conservatieve omgeving.