Canon van de Nederlandse geschiedenis

37. De crisisjaren


[Een stempellokaal in de jaren dertig. Foto: Nationaal Archief]

De jaren dertig, of meer precies de jaren van 1929 tot 1940, worden meestal aangeduid als ‘de crisisjaren’ of 'de grote depressie': een lange periode van krimp in de economie en van grote werkloosheid. De crisis begon in oktober 1929 in de Verenigde Staten na de ‘Beurskrach’ en kreeg al snel de hele wereld in haar greep. In Nederland bedroeg het aantal werklozen in 1930 circa 100.000, zes jaar later, op het hoogtepunt van de crisis, waren het er 480.000. Daarna daalde het aantal enigszins, maar tot in de oorlog bleven honderdduizenden mensen werkloos. Het was voor het eerst dat werkloosheid in Nederland zo'n omvang had bereikt en zo lang duurde. Van elke vier Nederlandse arbeiders was er één langer dan een jaar werkloos.

De regering besloot de werklozen een financiële ondersteuning te geven. De 'steun' mocht echter niet te hoog zijn, anders zouden de werklozen maar lui worden. Het bedrag was net voldoende om de huur en een eenvoudige maaltijd te betalen. Voor uitgaan, sport of kleren was er geen geld. Om bovendien te voorkomen dat de werklozen naast de steun een zwart baantje erbij zouden nemen, moesten ze één of twee keer per dag een stempel halen in een stempellokaal. Dit werd als erg vernederend ervaren. Daarnaast konden ze gedwongen worden in de werkverschaffing te werken. Zo kon het gebeuren dat een werkloze onderwijzer met de schop aan het werk moest om sloten te graven of dijken aan te leggen. Uit deze tijd dateren grote openbare werken zoals het Amsterdamse bos.

Verder koos de regering Colijn er voor de hand zoveel mogelijk op de knip te houden. De begroting moest sluitend zijn en aan de waarde van de Nederlandse gulden wilde Colijn lange tijd niet tornen. Deze zuinige politiek kreeg vooral van de socialisten veel kritiek, zij meenden dat de overheid de economie veel sterker moest sturen. Doordat de regering onmachtig bleek om de crisis op te lossen, kregen veel Nederlanders twijfels over de parlementaire democratie: stond dit systeem niet voor verdeeldheid en gebrek aan daadkracht? Toch leidde deze kritiek niet tot een grote verschuiving bij de verkiezingen naar uiterst links of rechts. De grote democratische partijen konden hun aanhang redelijk vasthouden. De Nationaal Socialistische Beweging, die krachtig leiderschap propageerde, bleef een kleine rechtse partij met een beperkte aanhang.

Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden er nieuwe ideeën over de aanpak van het werkloosheidsprobleem. De werkloze werd menselijker en minder wantrouwend benaderd. Daarnaast ging de overheid zich veel meer inspannen om de werklozen aan een baan te helpen.

Jan Beishuizen en Evert Werkman,

De magere jaren : Nederland in de crisistijd, 1929-1939
Alphen aan den Rijn : Sijthoff, 1980. 3e dr. 1e dr.: 1968.
ISBN: 90-218-2720-4.
Aan de hand van thema’s en een groot aantal details geeft dit boek een helder beeld van de situatie in Nederland in de crisisjaren en van de opvattingen die er toen heersten om de crisis te bestrijden.

Els Blok,

Uit de schaduw van de mannen : vrouwenverzet 1930-1940
Amsterdam : Feministische Uitgeverij Sara, 1985.
ISBN: 90-6328-136-6.
Aspecten als arbeid, discriminatie op de arbeidsmarkt, regeringsmaatregelen die gehuwde vrouwen uit betaalde banen dreven en het verzet daartegen komen aan bod in dit boek over het leven en de positie van Nederlandse vrouwen tijdens de crisisjaren.

J.C.H. Blom,

Crisis, bezetting en herstel : tien studies over Nederland 1930-1950
['s-Gravenhage], Nijgh & Van Ditmar Universitair, 1989.
ISBN: 90-237-1124-6.
Bundeling van een tiental eerder verschenen artikelen van de Amsterdamse hoogleraar en historicus over Nederland in de jaren dertig, de bezettingstijd en de eerste vijf naoorlogse jaren (1930-1950).

Helleke van den Braber en Jan Gielkens (redactie),

In 1934 : Nederlandse cultuur in internationale context
Amsterdam : Querido, 2010.
ISBN: 978-90-214-3786-6.
Bijdragen van verschillende auteurs over het Nederlandse culturele leven, in het bijzonder het literaire leven, in de Europese context in het jaar 1934.

Han van der Horst,

Schep vreugde in 't leven, zet de zorgen aan de kant : levenslessen uit de Grote Depressie
Schiedam : Scriptum, 2009.
ISBN: 978-90-5594-667-9.
Met veel foto’s geïllustreerde geschiedenis van de economische depressie van de jaren dertig in Nederland, volgens de auteur ook jaren van durf en inventiviteit, vernieuwing en creativiteit.

Date Jansonius,

Soldaat zonder franje
Oosterbeek : Pro memorie, 2008.
ISBN: 978-90-812886-1-3.
Herinneringen van een in 1928 in Harlingen geboren man aan zijn jeugd tijdens de crisisjaren, aan de Tweede Wereldoorlog en zijn inzet als dienstplichtig militair op Java na de oorlog.

Suzanna Jansen,

Het pauperparadijs : een familiegeschiedenis
Amsterdam : Balans, 2017. Geactualiseerde en uitgebreide editie. 1e dr.: 2008.
ISBN: 978-94-6003-518-0.
Geïnspireerd door het verhaal van haar oma, die in Amsterdam-Noord tijdens de crisisjaren koste wat kost haar waardigheid wilde bewaren, ging de auteur op zoek naar haar familiegeschiedenis. Aan de hand daarvan beschrijft ze anderhalve eeuw armoede in Nederland, te beginnen met een heropvoedingexperiment in Veenhuizen in Drenthe.

Els Kloek (redactie),

Verzameld verleden : veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis
Hilversum : Verloren, 2004. (Verloren verleden ; 24).
ISBN: 90-6550-465-6.
Laatste deel in de reeks Verloren verleden waarin hoofdredacteur Els Kloek veertig dramatische gebeurtenissen en memorabele figuren uit het rijke verleden van Nederland heeft verzameld. Van Norbert-Jan Nuy is de bijdrage ‘Het Jordaanoproer (1934)’ opgenomen.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over de crisisjaren gaat het in de pagina’s 396-397.

Tineke Reijnders e.a.,

Johan van Hell 1889-1952
Houten : Terra, 2016. 2e druk. 1ste druk: 2005.
ISBN: 978-90-898971-8-3.
Uitgave ter gelegenheid van de tentoonstelling Van de straat : het sociaal engagement van Johan van Hell (1889-1952) in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem (12 november 2005 tot en met 12 februari 2006). Van Hells sociale engagement wordt gereflecteerd in zijn schilderijen, tekeningen, litho's en affiches, die voor een groot deel alledaagse straattaferelen met muzikanten, handelaren en arbeiders tijdens de crisisjaren verbeelden.

Jaap Spanninga,

Kamp ‘De Beetse’: herinneringen aan een werk- en interneringskamp in Westerwolde
Groningen : Regio-PRojekt, 2000.
ISBN: 90-5028-141-9.
Het werkverschaffings- en interneringskamp ‘De Beetse’ in de buurt van Westerwolde werd in de crisisjaren bewoond door werklozen die waren tewerkgesteld om de Oost-Groningse gronden te ontginnen. In de oorlog werden er ongeveer vijfhonderd joodse mannen uit Amsterdam opgesloten.

Harry Stork,

Het lof van Amsterdam : Sloten en Oud Osdorp: jeugdherinneringen van bewoners aan de jaren 1900-1940
Amsterdam : Spraakwater, 1990.
ISBN: 90-803880-1-7.
Bundel herinneringen van leden van de agrarische gemeenschap van de voormalige dorpen Sloten en Osdorp, gelegen onder de rook van Amsterdam, over hun veelal moeilijke jeugdjaren in zeer grote gezinnen, vol bittere armoede in de crisistijd.

Johanne A. van Archem,

De dag dat de onrust kwam
Utrecht : VCL serie, 2011.
ISBN: 978-90-5977-596-1.
Tijdens de stakingen bij de Enschedese textielfabrieken in de crisisjaren blijken zowel de arbeiders als hun bazen geheimen te hebben.

Johanna A. van Archem,

Een dame van stand
Kampen : Zomer & Keuning, 2009.
ISBN: 978-90-5977-338-7.
In het Almelo van de jaren dertig komt de dochter van een rechter en een adellijke vrouw er achter dat er iets niet in de haak is met de indrukwekkende stamboom waar haar familie zo trots op is.

F. Bordewijk,

Karakter : roman van zoon en vader
Amsterdam : Nijgh & Van Ditmar, 2009. 42e dr. 1e dr.: 1938.
ISBN: 90-388-0333-8.
Geremd door zijn armoedige jeugd als zoon van een ongehuwde moeder in vooroorlogs Rotterdam en gedwarsboomd door zijn vader, de machtige deurwaarder Dreverhaven, weet een jonge man zich toch op te werken van kantoorklerk tot advocaat.

C.C.S. Crone,

De schuiftrompet : verzameld proza
Utrecht : IJzer, 2012. 7e druk. 1ste druk: 1947.
ISBN: 978-90-868407-7-9.
Verhalen die zich hoofdzakelijk in Utrecht in de jaren dertig van de vorige eeuw afspelen en gaan over de kleine mensen in crisistijd, over de stoffige hoekjes waar nooit iemand kijkt. De personages, met al hun wensen en verlangens, zijn echter universeel.

Willem Elsschot,

Kaas
Amsterdam : Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2008. (Perpetua reeks). 1e dr.: 1933.
ISBN: 978-90-253-6375-8.
Frans Laarmans, ook hoofdpersoon in Elsschots romans Lijmen / Het been (1924 en 1938), geeft zijn klerkenbestaan op in een poging een nieuw bestaan op te bouwen als importeur van Edammer kaas in België.

F.B. Hotz,

Eb en vloed en andere verhalen
Amsterdam : De Arbeiderspers, 1992. 6e dr. 1e dr.: 1987.
ISBN: 90-295-2137-6.
Bundel met elf autobiografische verhalen, over muziek en muzikanten, over de crisisjaren en de daaropvolgende jaren. Op het luisterboek F.B. Hotz leest verhalen uit Eb en vloed (Rubinstein, 2006) leest F.B. Hotz drie verhalen uit de bundel voor.

A.M. de Jong,

Merijntje Gijzens jeugd en jonge jaren
Amsterdam : Querido, 1983.
ISBN: 90-214-6892-1.
Bundeling van de acht romans over een boerenkind in een Brabants dorp dat opgroeit in een bekrompen katholiek milieu en later als arbeider in Rotterdam de armoede en sociale onrust meemaakt van de crisisjaren. De eerste vier delen zijn opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en zijn daar door het aanklikken van de volgende titels integraal te lezen: Het verraad, Flierefluiters oponthoud, Onnozele kinderen en In de draaikolk.

Jan Mens,

De kleine waarheid
Kampen : Zomer & Keuning familieromans, 2005. Bevat: Marleen (1960), Het heldere uur (1962) en Het klein verschil (1964).
ISBN: 90-5977-103-6.
Trilogie over het leven van Marleen Spaargaren, geboren in een eenvoudig burgerlijk milieu, tijdens de crisisjaren in Amsterdam.

Filip De Pillecyn,

Monsieur Hawarden
Antwerpen [etc.] : Houtekiet, 1999. (Vlaamse Bibliotheek ; 5). 1e dr.: 1934.
ISBN: 90-5240-542-5.
Weemoedig verhaal, spelend tegen de achtergrond van de crisisjaren in het Eifelgebied, over een als man verklede vrouw die zich na een ongelukkige liefde terugtrekt in een landhuis, haar dagen vullend met wandelingen en terugblikken op haar mislukte leven.

Durk van der Ploeg,

De jacht
Leeuwarden : TDE, 2014. 1ste druk: 1988.
ISBN: 978-90-895418-8-8.
In een dorpje bij Dokkum ontstaat in de crisisjaren een dramatisch conflict. Uitgave in het Fries.

H.M. van Randwijk,

Burgers in nood
Baarn : Bosch & Keuning, 1984. 6e dr. 1e dr.: 1936.
ISBN: 90-246-4498-4.
In een stad aan een rivier in de jaren dertig ontstaan grote spanningen door de stroom van ontslagen en de groeiende werkeloosheid. De uitgave van 1940 is opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Lettern en daar te lezen onder deze link.

Sal Santen,

Jullie is jodenvolk ; De kortste weg ; Saartje gebakken botje : herinneringen aan een jeugd
Amsterdam : De Bezige Bij, 1998. 1e dr.: 1969, 1979 en 1983.
ISBN: 90-234-3737-3.
Drie autobiografische boeken door de verzetsman en politieke activist Sal Santen (1915-1998) over zijn jeugd als gevoelig joods jongetje in de kommervolle crisisjaren.

Harry Scholten (samenstelling),

Voor wie de Lutinebel luidt : verhalen uit de crisistijd 1930-1940
Baarn : De Prom, 1982.
ISBN: 90-263-2502-9.
Bloemlezing met verhalen over de crisis uit de crisistijd zelf. De bundel bevat ‘crisisproza’ van onder anderen F. Bordewijk, Jan de Hartog, Jan Mens, Jef Last, H.M. van Randwijk, Nico van Suchtelen en S. Vestdijk.

Bert van Slooten,

Kameraden verraden
Gorredijk : Bornmeer, 2017.
ISBN: 978-90-5615-402-8.
In een onrustig Amsterdam komt de bevolking van de Jordaan in opstand. Tegen dat decor van werkloosheid en armoede ontstaat een opbloeiende liefde tussen twee kameraden die zichzelf de voorhoede van de arbeidersklasse noemen.

M.H. Székely-Lulofs,

Rubber : roman uit Deli
Schoorl : Conserve, 2008. 3e dr. 1e dr.: 1931.
ISBN: 978-90-5429-011-7.
Ook in Nederlands-Indië bleef de crisis van 1929 niet zonder gevolgen. In Deli op Oost-Sumatra, het centrum van rubber- en tabakscultures, maakte die voor de planters een eind aan de hoogtijdagen.

Adriaan van der Veen,

Geld speelt de grote rol
Apeldoorn : Van Walraven, 1981. 3e dr. 1e dr.: 1938. (Zilverschoonreeks).
ISBN: 90-6049-320-6.
Verhalen die een schrijnend beeld geven van de bittere armoede in de crisisjaren, waarbij het permanent ontbreken van geld voor de grootste ellende zorgt.

S. Vestdijk,

Else Böhler, Duits dienstmeisje
Amsterdam : Atlas, 2005. Herdr. 1e dr.: 1935.
ISBN: 90-450-1305-3.
Aan de vooravond van zijn terechtstelling overdenkt een jonge Nederlander in het Duitsland van midden jaren dertig hoe een fatale liefde voor een geheimzinnig dienstmeisje hem tot moord dreef.

Theun de Vries,

W.A.-man
Amsterdam : De Buitenkant, 2001. 1e dr.: 1944.
De zoon van een arme Amsterdamse kruidenier sluit zich in de jaren dertig aan bij de NSB, omdat hij gelooft dat die voor betere levensomstandigheden zal zorgen.

Jan Wolkers,

Terug naar Oegstgeest
Amsterdam : Meulenhoff, 2005. 37e dr. 1e dr.: 1965.
ISBN: 90-290-7704-2.
Bezoeken aan zijn geboorteplaats vormen voor de schrijver de aanleiding tot het vertellen van episoden en gebeurtenissen uit zijn jeugd in het Oegstgeest van de crisisjaren.

Annejet van der Zijl,

Sonny Boy
Amsterdam : Querido, 2010. 28e dr. 1e dr.: 2004.
ISBN: 978-90-214-3904-4.
Een negentienjarige Surinaamse student en een veertigjarige Nederlandse getrouwde vrouw worden verliefd op elkaar en bouwen in de crisisjaren een nieuw leven op met hun zoon Waldy, ‘Sonny Boy’. Dat zetten ze op spel door in de oorlog onderduikers in huis op te nemen.

Mike van Diem (regie),

Karakter
Hilversum : Bridge Pictures, 2007. 2 dvd’s (136 min.).
Videoversie op dvd van de film uit 1997 naar de gelijknamige roman van F. Bordewijk.

Theo van Gogh (regie),

Terug naar Oegstgeest
[S.l.] : Universal Pictures, 2004. 1 dvd (90 min.).
Videoversie op dvd van de film naar de gelijknamige roman van Jan Wolkers.

Willy van Hemert (regie),

De kleine waarheid
Hilversum : Just Bridge Entertainment, 2010.
Videoversie van de 26-delige televisieserie naar de romantrilogie van Jan Mens.

Kees van Iersel (regie),

Merijntje Gijzens jeugd
[S.l.] : Video Film Express, 2003. 3 dvd’s (313, 334 en 315 min.).
Videoversie op dvd van de elfdelige televisieserie uit 1974 naar de romans van A.M. de Jong.

Harry Kümel,

Monsieur Hawarden
[S.l.] : Dutch Filmworks, 2004. 1 dvd (98 min.).
Videoversie op dvd van de film naar de gelijknamige novelle van Filip de Pillecyn.

Gerard Rutten en Johan de Meester (regie en script),

Rubber
Amsterdam [etc.] : Filmmuseum [etc.], 2009. 1 dvd (63 min.).
Videoversie van de film uit 1936 naar de gelijknamige roman van M.H. Székely-Lulofs.