Website voorlezen

42. De watersnood


In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 braken in Zeeland, West-Brabant en op de Zuid-Hollandse eilanden tijdens een enorme storm de dijken door. Ongeveer 1800 mensen vonden de dood, 72.000 mensen raakten dakloos, 200.000 hectaren land overstroomden. Een nationale ramp. Heel Nederland zamelde kleding en geld in, evacués vonden een gastvrij onthaal en ook vanuit het buitenland kwam hulp.

De ramp had nog veel erger kunnen zijn. Als de Zuid-Hollandse dijken het niet hadden gehouden, zouden misschien nog eens 30.000 mensen zijn verdronken en een miljoen mensen dakloos zijn geworden. Achter deze dijken, nabij de Hollandse IJssel, ligt namelijk het laagste deel van Nederland. Daar zou het water op veel plaatsen minstens zeven meter hoog hebben gestaan.

Om te voorkomen dat ooit nog eens zo’n ramp zou plaatsvinden, werd na de watersnood snel begonnen met de Deltawerken. Vóór de watersnood waren er al plannen voor kustversteviging geweest, maar vanwege de oorlog en de wederopbouw was met de uitvoering ervan nog geen begin gemaakt. Alle zeegaten tussen de eilanden werden met dammen afgesloten. De zee- en rivierdijken werden versterkt. En er kwam een stormvloedkering in de Hollandse IJssel.

Gaandeweg groeide het inzicht dat niet alle zeearmen potdicht afgesloten moesten worden, want dan zou het unieke milieu daar verdwijnen. Daarom kreeg de Oosterschelde een stormvloedkering met openingen, die alleen in geval van nood dicht gaan. De Westerschelde kon niet van de zee worden afgesloten, omdat deze de toegang vormt tot de havens van Antwerpen en Gent. Daarom zijn hier alleen de zeedijken zwaar verstevigd.

Dankzij de Deltawerken is Zuidwest-Nederland veel beter beveiligd tegen overstromingen. Tegelijkertijd hebben nieuwe bruggen en dammen de bereikbaarheid van de Zeeuwse eilanden sterk verbeterd. Daardoor konden industrie en toerisme in deze provincie zich beter ontwikkelen.

De watersnoodramp van 1953 maakte duidelijk hoe kwetsbaar grote delen van Nederland zijn voor wateroverlast en overstromingen. Inmiddels is duidelijk dat het gevaar niet alleen van zee komt, maar ook van de grote rivieren. Klimaatverandering draagt ertoe bij dat de neerslag in Europa grilliger wordt en daarmee het waterpeil in de grote rivieren óók. In 1993 en in 1995 was de toestand in Nederland kritiek: bijna overstroomden enkele grote rivieren. Dat gaf aanleiding tot een aantal grote dijkverzwaringsprojecten. Maar veel deskundigen denken dat hogere dijken alleen niet de oplossing bieden. Zij vinden dat de rivieren meer ruimte moeten krijgen, dat er dus niet meer gebouwd mag worden in de uiterwaarden, en dat noodoverloopgebieden aangelegd moeten worden. De filosofie zou dan moeten zijn: leren leven mét het water, niet in strijd met het water.

Ellen Altenburg en Goof Rutten,

Brabant onder water : fotografie en wandelingen in het rampgebied ’53
Eindhoven : Cosmiczebra, 2003.
ISBN: 90-77401-01-6.
Gedenkboekje over de ramp in westelijk Noord-Brabant, waarbij foto’s van toen tegenover foto’s van vijftig jaar later zijn geplaatst. Met verder ook gedichten en een beschrijving van drie wandeltochten.

Rinus Antonisse,

50 jaar geleden, 50 jaar verder : februariramp 1953
Abcoude, Uniepers, 2002.
ISBN: 90-6825-291-7.
De watersnood wordt in de bredere context van de geschiedenis van Zeeland en de strijd tegen het water geplaatst. De ramp zelf wordt belicht via vele getuigenissen van mensen uit alle delen van Zeeland en de aangrenzende gebieden in Noord-Brabant en Zuid-Holland.

Frits Baarda, Gert van Engelen en Wim van Wijk,

Aan de rand van de ramp
Dordrecht : Gemeente Dordrecht, 2003.
ISBN: 90-803175-3-5.
Verslag van de gebeurtenissen in de rampnacht en gedurende de volgende dagen in Dordrecht en omgeving.

Hans Beukema,

De orkaan van 1953 : redders trotseerden natuurgeweld
Delfzijl : Maritext, 2002.
ISBN: 90-804684-5-2.
Beschrijving van de reddingsoperatie na de watersnoodramp, waarbij het gaat om de rol van de varende redders: zowel de beide reddingsmaatschappijen als de particuliere hulpverleners.

Wim Blockmans en Herman Pleij (redactie),

Nederland van prehistorie tot Beeldenstorm
Amsterdam : Bert Bakker, 2007.
ISBN: 978-90-351-2989-4.
Dit eerste van de vier delen van Plaatsen van herinnering bevat van Helga Danner de bijdrage ‘West-Friesland: de Omringdijk : Holland als creatie’.

Wim van den Doel (redactie),

Nederland in de twintigste eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2005.
ISBN: 90-351-2856-7.
Dit vierde en laatste deel van Plaatsen van herinnering bevat van Kees Slager de bijdrage ‘Het gat van Ouwerkerk : de watersnoodramp van 1 februari 1953’ en van Willem van der Ham ‘Stormvloedkering Oosterschelde : de Deltawerken’.

Inez Flameling,

Hoogwater : 50 jaar na de watersnoodramp
Den Haag [etc.] : Ministerie van V&W [etc.], 2003.
ISBN: 90-215-3965-9.
Rijk geïllustreerd officieel herdenkingsboek waarin vijftig jaar na dato niet alleen wordt teruggeblikt op de ramp maar ook veel aandacht wordt besteed aan de stand van zaken rondom kustbeheer en -beveiliging en aan de rivierengebieden. Met een cd-rom met filmbeelden en geluidsfragmenten uit 1953.

Koos Hage,

Atlas van de watersnood 1953 : waar de dijken braken
Bussum : Thoth, 2015.
ISBN: 978-90-6868-653-1.
Overzicht in woord en beeld van de dijkdoorbraken tijdens de Watersnoodramp van 1953 en de herstelwerkzaamheden daarna.

Willem van der Ham,

Heersen en beheersen : Rijkswaterstaat in de twintigste eeuw
Zaltbommel : Europese Bibliotheek, 1999.
ISBN: 90-288-1525-2.
Het verhaal van Rijkswaterstaat in de twintigste eeuw, met onder meer nieuwe gegevens over de voorgeschiedenis van de Deltawerken, de totstandkoming van de Afsluitdijk en de aanleg van autosnelwegen.

Willem van der Ham,

Meester van de zee : Johan van Veen (1893-1959), waterstaatsingenieur
Amsterdam : Balans, 2003.
ISBN: 90-5018-595-9.
Biografie van de ingenieur Johan van Veen, die telkens weer waarschuwde voor een naderende ramp in Zeeland en Zuid-Holland en de wegbereider was van de Deltawerken.

Marijke van Hamelsveld, Piet van der Have en Simon van der Haagen,

De monumenten van de watersnood 1953 : het water / de storm / de stilte
Ouwerkerk : Watersnoodmuseum, 2010.
ISBN: 978-90-807535-2-5.
Inventarisatie en beschrijving van praktisch alle watersnoodmonumenten die van 1953 tot op heden in en buiten Zeeland zijn gemaakt.

Theo Klanke,

Het Watersnoodpad
Nijmegen : KNBLO Wandelsportorganisatie Nederland, 2013.
ISBN: 978-90-878819-1-7.
Gids bij een rondwandeling over Schouwen-Duivenland in Zeeland, langs locaties die herinneren aan de watersnoodramp van 1953.

Els Kloek (redactie),

Verzameld verleden : veertig gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis
Hilversum : Verloren, 2004. (Verloren verleden ; 24).
ISBN: 90-6550-465-6.<>br<> Laatste deel in de reeks Verloren verleden waarin hoofdredacteur Els Kloek veertig dramatische gebeurtenissen en memorabele figuren uit het rijke verleden van Nederland heeft verzameld. Van Hans Gramberg is de bijdrage ‘De Sint-Elisabethsvloed (1421)’ opgenomen.

Arie Kuijvenhoven,

Vrouwen en kinderen eerst? : zelfredzaamheid bij rampen
Den Haag : Koninklijke Vermande, 2005.
ISBN: 90-12-11241-9.
Een belangrijk deel van dit boek (pagina 163-250) van de socioloog Kuijvenhoven is gewijd aan de watersnoodramp.

Jan J.B. Kuipers en Johan Francke,

Geschiedenis van Zeeland : de canon van ons Zeeuws verleden
Zutphen : Walburg Pers, 2009.
ISBN: 978-90-5730-595-5.
De geschiedenis van Zeeland in de vijftig vensters van de canon, met onder meer aandacht voor de kaapvaart, de slavenhandel en de watersnoodramp.

Henk Leenaers en Henk Donkers (samenstelling),

De Bosatlas van Nederland waterland
Groningen : Noordhoff, 2010.
ISBN: 978-90-01-90203-2.
Naslagwerk van de waterhuishouding van Nederland, met aandacht voor onder meer de geschiedenis, klimaatverandering en veiligheid. Met kaarten, grafieken, doorsnedes, schema's en kleurenfoto's.

Selma Leydesdorff,

Het water en de herinnering : de Zeeuwse watersnoodramp 1953-1993
Amsterdam : Meulenhoff, 1993.
ISBN: 90-290-2771-1.
Oral history van de watersnoodramp, met meer dan tweehonderd getuigenissen waaruit blijkt hoe diep die heeft ingegrepen in de levens van mensen in Zeeland en op Goeree en hoe levendig de herinnering eraan is gebleven.

I.M. van Loo, C. van den Bovenkamp en M. Sinke,

Bover water : de watersnoodramp van 1953 in Oost-Zuid-Beveland in woord en beeld
Krabbendijke : Van Zanten, 2005.
ISBN: 90-70697-21-1.
Ooggetuigenverslagen van de watersnoodramp in Oost-Zuid-Beveland die deels eerder zijn verschenen de Provinciale Zeeuwse Courant.

De ramp : 1 februari 1953 : vijftig jaar later
Amsterdam : De Verbeelding, 2003. Inleiding: Ad Zuiderent.
ISBN: 90-74159-58-3.
Fotoboek waarin historische foto’s van de ramp van gerenommeerde fotografen als Henk Jonker, Aart Klein, Eva Besnyö en Ed van der Elsken zijn geplaatst naast foto’s van Gé Dubbelman van dezelfde locaties anno 2002. In de inleiding gaat Ad Zuiderent in op wat de foto’s destijds betekenden.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. Over de watersnoodramp gaat het in de pagina’s 482-485.

Herman Scholten (samenstelling),

1953, 1958, 2003 : een halve eeuw na de watersnoodramp
Almere : Bears Publishing, 2003.
ISBN: 90-5495-900-2.
Fotoboek over de watersnoodramp en over de ontwikkelingen zoals de uitvoering van de Deltawerken in de vijftig jaar daarna.

Kees Slager,

Hier was eens Capelle
Middelburg [etc.] : Den Boer/De Ruiter, 2002.
ISBN: 90-74576-37-0.
Bewoners van het gehucht Capelle op Schouwen-Duiveland vertellen soms voor het eerst over de dramatische gebeurtenissen tijdens de watersnoodramp waarin hun dorp verdween. De overheid besliste dat het niet herbouwd mocht worden.

Kees Slager,

De ramp : een reconstructie van de watersnood van 1953
Amsterdam : Olympus, 2009. 6e dr. (1e dr.: 1992)
ISBN: 978-90-467-0219-2.
Aangrijpend verslag van de watersnood, op basis van gesprekken met honderden ooggetuigen. In het tweede deel komen thema’s als de evacuatie, de inzet van militairen en het herstel van de dijken aan bod. Duidelijk wordt dat de dramatische gevolgen van de natuurramp (1835 doden) deels te wijten zijn aan menselijk falen.

Kees Slager,

Watersnood
Rotterdam : Kick Uitgevers, 2013. Herdr. 1e dr.: 2010. Redactie: Matty Verkamman.
ISBN: 978-94-91555-09-1.
Monumentaal boek dat met onder meer nooit eerder gepubliceerde kleurenfoto’s een beschrijving biedt van de watersnoodramp in de hele zuidwestelijke delta van Nederland en van het daaropvolgende herstel.

Maartje Stuut-Deurloo,

Overal waar ik keek was water : herinneringen aan de watersnoodramp van 1 Februari 1953
Zierikzee : De Vries, 2002.
ISBN: 90-807093-2-8.
Indringend verslag door een ooggetuige van de nacht van de watersnoodramp die zij als kind samen met haar familie op een zolder in Oosterland doorbracht.

Laurens Vogelaar,

't Gebruis der zee doet Gij bedaren : herinneringen aan de watersnood in 1953
Goes : De Ramshoorn, 2010.
ISBN: 978-90-76466-97-2.
Per streek geordende ooggetuigenverslagen van de watersnoodramp, met name van mensen die behoren tot het orthodoxe kerkgenootschap van de Gereformeerde Gemeenten.

Herman Vuijsje,

De ramp getekend : hoe de watersnood in kinderboeken werd verbeeld
Zaandam : Sjaalman Media, 2013.
ISBN: 978-90-815890-4-8.
Aan de hand van een honderdtal originele illustraties uit kinderboeken over de watersnoodramp onderzoekt de auteur wat deze tekeningen ons kunnen leren over onze omgang met de herinnering en onze verwerking daarvan, maar ook over meer algemene veranderingen in onze visie op natuurgeweld, godsdienst, lijden, dood en op onderling hulpbetoon, gemeenschapszin en solidariteit.

Ina van der Beek,

Door het water
Utrecht : Uitgeverij Kok, 2014. Herdr. 1e dr.: 2008.
ISBN: 978-90-205-3461-0.
Protestantse familieroman over twee jongens die tijdens de watersnoodramp in een huis in Zeeland worden geboren. Hun levens nemen daarna een heel verschillende wending.

Margreet en Reina Crispijn,

Het lied van het leven
Utrecht : Zomer & Keuning, 2014. Bevat: Prelude in springtij (2007) en Herfstsonate (2009).
ISBN: 978-94-01-90248-9.
Tijdens de Watersnoodramp in 1953 ontstaan hechte relaties binnen twee families. Hun verwikkelingen worden verder gevolgd tegen de achtergrond van de Hongaarse opstand in 1956.

Jan de Hartog,

De kleine ark
Kampen : Callenbach, 2008. Herdr. 1e dr.: 1953.
ISBN: 978-90-266-1494-1.
Verfilmde roman over twee Indische pleegkinderen van een Zeeuwse dominee die in een kleine woonboot, samen met een aantal dieren, de watersnood overleven. Het verhaal is gebaseerd op de eigen ervaringen van de schrijver.

Rik Launspach,

1953
Amsterdam : De Bezige Bij, 2009.
ISBN: 978-90-234-5545-5.
Bewerking van het script dat Launspach met zijn vrouw Marjolein Beumer schreef voor de film De storm van Ben Sombogaart. Op Schouwen-Duiveland verliest de ongehuwde moeder Julia, door haar omgeving met de nek aangekeken, in de chaos tijdens de ramp haar baby uit het oog. Tegen de stroom van evacués in keert zij terug naar het rampgebied om haar kind te zoeken.

Arie van der Lugt,

God schudde de wateren : trilogie
Weert : Zuid-Hollandsche U.M., 1992.
ISBN: 90-5112-311-6.
Uit De gekke dokter (1951), God schudde de wateren (1953) en Herwonnen land (1958) bestaande trilogie over de lotgevallen van enkele families van herenboeren en keuterboeren op een van de Zuid-Hollandse eilanden vóór, tijdens en na de watersnoodramp.

Margriet de Moor,

De verdronkene
Amsterdam : De Bezige Bij, 2010. 16e dr. 1e dr: 2005.
ISBN: 978-90-234-5963-7.
Door een noodlottig toeval is Lidy in Zeeland ten tijde van de watersnood en overleeft die niet. Haar jongere zus Amanda neemt daarna de plaats als echtgenote en moeder in Lidy’s gezin over.

Daphne van Rapenburgh,

Dag, m’n kind
Utrecht : West-Friesland, 2012.
ISBN: 978-90-205-1997-6.
Een jonge vrouw die veel geliefden verliest tijdens de watersnoodramp, probeert daarna haar leven weer op te bouwen.

Femke Roobol,

Springtij
Amsterdam : Luitingh-Sijthoff, 2014.
ISBN: 978-90-218-0929-8.
Vlak na de watersnoodramp gaat een jonge vrouw op zoek naar haar biologische moeder. Een andere jonge vrouw wordt zwanger van een Italiaanse arbeider bij de Zuiderzeewerken.

Sandra van de Vijver,

Hoe ver het water kwam
Koewacht, Pennevrucht, 2002.
ISBN: 90-807405-1-9.
Een man die niet langer kan leven met het gevoel dat bij de watersnoodramp door zijn schuld zijn zus en zijn verloofde zijn gestorven, pleegt zelfmoord. Zijn dochter heeft het daar emotioneel heel moeilijk mee en leeft bovendien in de voortdurende vrees voor een nieuwe ramp.

Gerda van Wageningen,

Het mooiste van Gerda van Wageningen : cadeaubox met vijf complete romans
Utrecht : Zomer & Keuning, 2012.
ISBN: 978-90-5977-348-6.
Box met vijf romans, waaronder De dijken breken uit 1993, het verhaal van een Zeeuws boerengezin dat bij de watersnoodramp al zijn bezittingen verliest en het na de terugkeer uit de evacuatie moeilijk heeft het leven en een eigen bedrijf weer op te bouwen.

Catharina IJzelenberg,

Het ruisen van de zee
Amsterdam : Ambo/Anthos, 2017.
ISBN: 978-90-263-3620-1.
Bij de watersnoodramp zag Anton zijn vader verdrinken. Later, leraar Nederlands geworden, beleeft hij opnieuw diens verdrinkingsdood als Claudua op een dag voor hem in de klas staat.

Thea Zoeteman-Meulstee,

Gered uit de golven
Apeldoorn : De Banier, 2010.
ISBN: 978-90-336-0822-3.
Protestantse familieroman over de grote invloed die de watersnoodramp na jaren nog heeft op de levens van een jonge Zeeuwse vrouw en de kleinzoon van de grote liefde van haar grootmoeder.

Ad Zuiderent (samenstelling),

Na de watersnood : schrijvers en dichters en de ramp van 1953
Amsterdam : Querido, 2003. Herdr. 1e dr. onder de titel 1 februari 1953 (1983).
ISBN: 90-214-8977-5.
Keuze uit de talrijke literatuur over de watersnood door Ad Zuiderent, die zelf als jongen van negen daarvan in ’s-Gravendeel getuige was. De teksten bestaan voor de helft uit proza en voor de helft uit poëzie.

Koert Davidse (regie),

De ramp : verhalen van ooggetuigen
[S.l.] : Waterland Film & TV, 2003. 1 dvd (80 min.)
Reconstructie van uur tot uur van de rampnacht op basis van getuigenissen van slachtoffers. De interviews worden afgewisseld met onder meer authentieke filmbeelden uit 1953 en opnames op locaties uit het voormalige rampgebied.

Ben Sombogaart (regie),

De storm
Amsterdam : Universal Pictures, 2010. 1 dvd (97 min.)
Op Schouwen-Duiveland verliest de ongehuwde moeder Julia, door haar omgeving met de nek aangekeken, in de chaos tijdens de ramp haar baby uit het oog. Tegen de stroom van evacués in keert zij terug naar het rampgebied om haar kind te zoeken. Het script is door Rik Launspach bewerkt tot de roman 1953.