Canon van de Nederlandse geschiedenis

44. Haven van Rotterdam


De haven van Rotterdam werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd, bijna de helft was verwoest. Het herstel daarvan had bij de wederopbouw van Nederland topprioriteit. De haven was onmisbaar voor de Nederlandse handel, die zich mede door de Duitse wederopstanding en de groeiende Europese samenwerking snel kon herstellen. In de jaren vijftig waren al uitbreidingen nodig en werden de Eemhaven en Botlek aangelegd.

De Rotterdamse haven ligt in de delta van grote Europese rivieren, is thans voor zeeschepen bereikbaar en heeft een achterland met wel honderd miljoen mensen op een afstand van één dag rijden. Het is de natuurlijke plek voor de belangrijkste Europese haven. Toch is Rotterdam pas in de negentiende eeuw uitgegroeid tot de belangrijkste havenstad van Nederland. Rond het jaar 1250 was in de monding van het riviertje de Rotte een dam gelegd, om te voorkomen dat het instromende zeewater het riviertje te zout maakte. Bij die dam werden goederen met de hand overgeladen van rivierboten op kustscheepjes: het begin van de Rotterdamse haven. In de zestiende eeuw ontwikkelde Rotterdam zich tot een belangrijke vissershaven en later pikte de stad een graantje mee van de koloniale scheepvaart. Toch werd zij nooit het centrum van de koloniale handel: de haven was toen vanuit zee te moeilijk bereikbaar, de belangrijkste financiers en ondernemers zaten bovendien in Amsterdam.

In de tweede helft van de negentiende eeuw veranderde de haven ingrijpend. In het Duitse Ruhrgebied kwamen mijnbouw en industrie tot bloei. Bovendien werd Rotterdam veel beter bereikbaar vanuit de zee. Onder leiding van waterbouwkundig ingenieur Pieter Caland waren de duinen bij Hoek van Holland doorgestoken en was een nieuwe verbinding naar de haven gegraven: de Nieuwe Waterweg. In de haven zelf werden nieuwe havenbekkens aangelegd. Stoomkranen en andere machines maakten het lossen en laden efficiënter, en goederentreinen voerden de producten sneller af en aan.

Ook in de laatste veertig jaar heeft de haven een voortdurende groei gekend, met bijvoorbeeld de aanleg van Europoort, de Maasvlakte en onlangs de Tweede Maasvlakte. Er is de Nederlandse overheid veel aan gelegen de haven van Rotterdam concurrerend te houden. Net als luchthaven Schiphol is die een mainport, een knooppunt in onze handelsrelaties met het buitenland. Nu de globalisering heeft gezorgd voor intensief goederenverkeer over de hele wereld en voor toename van de concurrentie, ook tussen havens, besteedt de overheid extra zorg aan de inrichting en de bereikbaarheid van de haven. De Betuweroute, een nieuwe goederenspoorlijn tussen Rotterdam en Duitsland, was één van de projecten om de haven toe te rusten voor de toekomst.

Jac.J. Baart,

Rotterdam oorlogshaven
Zutphen : Walburg Pers, 2010.
ISBN: 978-90-5730-673-0.
De geschiedenis van de haven van Rotterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen er volop werd gewerkt voor de Duitse Kriegsmarine en daarmee winst werd gemaakt.

Peter van Beveren en Wim van Sinderen,

Panorama Rotterdam
Schiedam [etc.] : Scriptum Art [etc.], 2001. Essays: Paul van de Laar e.a.
ISBN: 90-5594-214-6.
Catalogus bij de tentoonstelling Panorama Rotterdam. Meesters aan de Maas 1820-1940 in de Kunsthal Rotterdam (8 september 2001 t/m 6 januari 2002), met schilderijen van de stad en vooral de havens vanaf 1820, toen Rotterdam zich begon te ontwikkelen tot een havenstad van wereldformaat, tot het bombardement in 1940.

Jan Willem van Borselen,

De marinierskazerne van Rotterdam : van arsenaal der admiraliteit tot bakermat van zeesoldaten
Rotterdam : Donker, 2003.
ISBN: 90-6100-554-X.
Geschiedenis van de marinierskazerne aan het Oostplein in Rotterdam die bij het bombardement in mei 1940 geheel verloren ging. Centraal staan de maritieme ontwikkelingen sinds de vestiging van een Admiraliteit en de daarmee gepaard gaande groeiende behoefte aan gebouwen, werven en havens.

Ed Buijsman,

‘Een eersteklas landschap' : de teloorgang van natuurmonument De Beer
Utrecht : Matrijs, 2007.
ISBN: 978-90-5345-328-5.
Het eens zo geliefde vogeleiland De Beer, gelegen op de kop van het eiland Rozenburg, pal langs de Nieuwe Waterweg, was een uniek dynamisch duingebied met een rijke biodiversiteit, dat verdween door de uitbreiding van de Rotterdamse haven in de jaren '60 van de vorige eeuw.

Remmelt Daalder e.a. (redactie),

Havens van Amsterdam en Rotterdam sinds 1870
Zutphen [etc.] : Walburg Pers [etc.], 2008.
ISBN: 90-5730-570-4.
Geschiedenis van de havens van Amsterdam en Rotterdam vanaf ongeveer de aanleg van de Nieuwe waterweg in 1872 en het Noordzeekanaal in 1876. Een hoofdstuk is gewijd aan de havens in romans en liedteksten.

Matthijs Dicke, Paul van de Laar en Annelies van der Zouwen,

In het belang van de haven : een eeuw Scheepvaartvereniging Zuid
Rotterdam [etc.] : Stad en Bedrijf [etc.], 2007.
ISBN: 978-90-5730-506-1.
De geschiedenis van een eeuw Scheepvaartvereniging Zuid, de belangvereniging van ondernemers in het Rotterdamse havengebied, biedt een beeld van de spectaculaire ontwikkeling van de Rotterdamse haven in de twintigste eeuw.

Wim van den Doel (redactie),

Nederland in de twintigste eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2005.
ISBN: 90-351-2856-7.
Dit vierde en laatste deel van Plaatsen van herinnering bevat van Erik Nijhoff de bijdrage ‘Rotterdam: het SVZ-gebouw : havenbaronnen en havenarbeiders’.

Godfried Engbersen en Jack Burgers (redactie),

De verborgen stad : de zeven gezichten van Rotterdam
Amsterdam : Amsterdam University Press, 2001.
ISBN: 90-5356-474-8.
In aansluiting op een belangrijke stroming in de sociologie, de Chicago School, onderzoeken zestien auteurs de sociale geheimen van Rotterdam, waarbij de zeven gezichten van deze stad centraal staan: de havenstad, de verdeelde stad, de veelkleurige stad, de schaduwstad, de uitstad, de (on)veilige stad en de arme stad. Bijgevoegd is een stadswandeling langs de sociologische kenmerken van Rotterdam.

Marcel van Gils, Menno Huys en Bart de Jong (redactie),

De Nederlandse mainports onder druk : speuren naar ontwikkelkracht
Houten : Spectrum, 2009.
ISBN: 978-90-491-0023-0.
Artikelen van drie wetenschappers over de verdere ruimtelijke, economische en bestuurlijke ontwikkeling van de Nederlandse doorvoerhavens, zoals de Rotterdamse haven en Schiphol.

Joop de Jong (samenstelling),

Andor von Barsy : fotograaf = photographer = Fotograf : in Rotterdam 1927-1942 Heijningen : JAP SAM Books, 2011.
ISBN: 978-94-903222-6-7.
Overzicht van het werk van de Hongaarse fotograaf (1899-1965) dat hij vanaf de late jaren twintig vande vorige eeuw maakte in de haven van Rotterdam.

Joop de Jong (samenstelling en redactie),

Ziet Zuid : 140 jaar Rotterdam-Zuid in foto en film
Rotterdam : Diafragma, 2010. Interviews: Steven Adolf.
ISBN: 978-94-9063101-7.
Fotoboek waarin de ontwikkeling van Rotterdam-Zuid van 1870 tot nu in beeld wordt gebracht door middel van foto's en film (via een bijgesloten dvd met acht filmpjes), waarbij duidelijk wordt hoezeer de havens, de schepen en de scheepsbouw het leven van de mensen ‘op Zuid’ hebben bepaald. Catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in het Historisch Museum Rotterdam.

Cees de Keijzer en Hans Roodenburg,

Mooie schepen en banen in de haven van Rotterdam
Rotterdam : Coolegem Media, 2016.
ISBN: 978-94-913545-3-3.
In dit boek, het vijfde deel in de reeks, wordt een twaalftal banen in de haven van Rotterdam voor het voetlicht gebracht en komt een honderdtal schepen voorbij. In een grote diversiteit, van kustvaarders tot mammoettankers, gewoon en soms heel bijzonder.

Peter Paul Klapwijk en Gerard Keijsers,

Van alle wereldzeeën : gerechten van scheepskoks
Schoonhoven : Klapwijk & Keijsers, 2003. 3e dr. 1e dr.: 2000.
ISBN: 90-806773-1-0.
Resultaat van de speurtocht van fotograaf Peter Paul Klapwijk en schrijver Gerard Keijsers in de haven van Rotterdam naar recepten uit verschillende landen. Veertig scheepskoks geven een recept uit hun geboorteland of -streek en vertellen een sterke belevenis. Het boek was de basis van de tv-serie Koken op zee, door de VPRO op zeven zondagavonden in september en oktober 2004 uitgezonden.

Len de Klerk, Paul van de Laar en Herman Moscoviter,

G.J. de Jongh : havenbouwer en stadsontwikkelaar in Rotterdam
Bussum : THOTH, 2008.
ISBN: 978-90-6868-480-3.
Studie over G.J. de Jongh, directeur gemeentewerken van Rotterdam in de periode dat de stad en de haven een explosieve ontwikkeling doormaakte tijdens de industriële revolutie (1879-1910). Hij gaf onder meer de aanzet tot de havenuitbreidingen (Maashaven, Waalhaven) waardoor Rotterdam kon uitgroeien tot een wereldhaven.

Frank de Kruif,

Het havenschandaal : het verbijsterende verhaal achter een miljoenenaffaire
Breda : De Geus, 2015.
ISBN: 978-90-445-3580-8.
Op 30 augustus 2004 werd de directeur van het Havenbedijf Rotterdam, Willem Scholten, op non-actief gesteld. Zonder zijn politieke bazen te informeren had hij voor 180 miljoen euro aan garanties voor bankleningen aan zakenman Joep van den Nieuwenhuijzen gegeven.

Paul van de Laar,

Stad van formaat : geschiedenis van Rotterdam in de negentiende en twintigste eeuw
Zwolle : Waanders, 2000.
ISBN: 90-400-9420-9.
Tweede deel van een stadsgeschiedenis van Rotterdam, over de periode van 1813 tot ongeveer 1975 waarin de traditionele koopstad zich ontwikkelde tot de werkstad waarin werk, haven en industrie centraal staan. In het eerste deel, Stad in aanwas door Arie van der Schoor, gaat het om de geschiedenis van Rotterdam tot 1813.

Paul van de Laar en Mies van Jaarsveld,

Historische atlas van Rotterdam : de groei van de stad in beeld
Nijmegen : Vantilt, 2012. 3e herz. dr. 1e dr.: 2004.
ISBN: 978-94-600-4105-1.
Aan de hand van allerlei soorten kaart- en beeldmateriaal geven twee medewerkers van het Historisch Museum Rotterdam een overzicht van de ruimtelijke ontwikkeling van de havenstad vanaf de middeleeuwen tot en met de 21e eeuw.

Peter de Lange,

De infrastructuur van de Rotterdamse haven
Schiedam : Scriptum, 2011.
ISBN: 978-90-5594-792-8.
Beschrijving in woord en beeld van de naoorlogse ontwikkeling van de Rotterdamse haven, gestimuleerd door het innovatieve denken van ondernemers en ingenieurs.

Henk Leenaers en Henk Donkers (samenstelling),

De Bosatlas van Nederland waterland
Groningen : Noordhoff, 2010.
ISBN: 978-90-01-90203-2.
Naslagwerk van de waterhuishouding van Nederland, met aandacht voor ondermeer de geschiedenis, klimaatverandering en veiligheid. Met kaarten, grafieken, doorsnedes, schema's en kleurenfoto's.

Izak van Maldegem (foto's) en Jaap Luikenaar (tekst),

De haven van Rotterdam vanuit de lucht : Port of Rotterdam from above
[Arnemuiden] : Sky Pictures Fotografie, 2015.
ISBN: 978-90-817779-2-6.
Dit boek geeft via 160 luchtfoto's een indruk van de Mainport van Europa en motor van de Nederlandse economie.

Geert K. Mast,

Rotterdam - Europoort : een wereldhaven in beeld
Emmen : Lanasta, 2007.
ISBN: 978-90-8616-026-6.
Werk in twee delen waarin in woord en beeld een actueel beeld wordt geboden van de zeescheepvaart in het Rotterdamse havengebied. In het eerste deel komen onder meer loodsboten, sleepboten en supertankers aan bod, in het tweede deel grotere schepen als shuttletankers en bulkcarriers.

Sander Morel,

24/7 Rotterdamse loodsen
Rotterdam : Trichis, 2013.
ISBN: 978-94-906085-6-9.
Fotoboek over een werkdag van een loods in de haven van Rotterdam.

Bram Oosterwijk,

Rotterdam en de zee : vier eeuwen passagiersvaart = Rotterdam and the sea : four centuries of passenger travel
Rotterdam : Stichting Historische Publicaties Roterodamum, 2005. Foto’s: Eppo W. Notenboom.
ISBN: 90-9019882-2.
Met Rotterdam als uitgangspunt wordt het verhaal verteld van de passagiersvaart, van de Pilgrim Fathers in 1620 tot en met de cruisevaart naar Rotterdam in 2006, waarbij tegelijk een beeld wordt geschetst van de ontwikkeling van de haven.

Jan Oudenaarden,

Pakt aan! : de Rotterdamse havenarbeider
Zwolle : Waanders, 1996.
ISBN: 90-400-9911-1.
Catalogus bij de tentoonstelling Pakt aan! : de Rotterdamse havenarbeider 1890-1960 in het Maritiem Museum 'Prins Hendrik' te Rotterdam (5 oktober 1996 t/m 9 maart 1997) die een beeld geeft van het werken in de Rotterdamse haven en het sociale leven van de havenarbeider in de periode 1890-1960.

Redactie Noordhoff Atlasproducties,

De Bosatlas van de geschiedenis van Nederland
Groningen : Noordhoff Atlasproducties, 2011.
ISBN: 978-90-01-12094-8.
In 14 hoofdstukken met meer dan 1.500 kaarten geeft de atlas de vaderlandse geschiedenis een ruimtelijke dimensie. Niet alleen politieke, sociaal-economische en religieuze thema's komen aan bod, maar ook historische cartografie, landschapsgeschiedenis en cultureel erfgoed. De Rotterdamse haven komt aan bod in de pagina 542.

Ronald van Rikxoort,

Rotterdam mainport of Europe : artistieke blik op een wereldhaven
ISBN: 978-94-92368-06-5.
Ronald van Rikxoort was en is een bezeten en bekwaam schilder van schepen, havens en zeegezichten. Aan de Rotterdamse haven is hij met hart en ziel verknocht.

Marinke Steenhuis,

De haven van Rotterdam : wereld tussen stad en zee
Rotterdam : nai010 uitgevers, 2015.
ISBN: 978-94-620-8234-2.
Vanuit het oogpunt van economie, landschap en logistiek wordt de haven in al zijn diversiteit beschreven en getoond.

Kobus de Tallyman

Kobus de Tallyman vertelt verhalen uit de Rotterdamse haven : laat je zakken
Rotterdam : Double U Book, 2011.
ISBN: 978-90-75999-00-6.
Verhalen uit de Rotterdamse haven door een tallyman (ladingschrijver). Van hem verscheen ook Haventerminologie Rotterdamse haven : en verdere wetenswaardigheden uit de Rotterdamse haven, opgetekend in het begin van de tweede helft van de 20e eeuw (2001).

Roel Tanja,

De Rotterdamse canon : de 50 geschiedenisverhalen waar de Rotterdammer niet omheen kan
Amersfoort : BBNC Uitgevers, 2011.
ISBN: 978-90-453-1257-6.
Vijftig verhalen over de geschiedenis van Rotterdam, waaronder de opening van Diergaarde Blijdorp in 1857 en de start van de verbinding Rotterdam-New York van de Holland-Amerika Lijn in 1873.

Jochem Wijnands (foto’s),

Rotterdam : world class port
Edam [etc.] : Orange House [etc.], 2009.
ISBN: 978-90-78856-11-5.
Fotoboek met 110 kleurenfoto’s met korte bijschriften over het havengebied van Rotterdam. De tekst van de inleiding door Aart Aarsbergen is gebaseerd op het artikel ‘Alles is groot, De haven van Rotterdam’ in National Geographic Nederland-België (augustus 2007).

Hans Wildschut (foto’s),

Hidden harbour : de haven van Rotterdam belicht = the port of Rotterdam exposed
Rotterdam : NAi Uitgevers, 2010. Teksten: Bas Heijne e.a.
ISBN: 978-90-5662-759-1.
Veertig foto's van de Rotterdamse haven kort na zonsondergang door een Rotterdamse beeldend kunstenaar/fotograaf.

A.M. de Jong,

Merijntje Gijzens jeugd en jonge jaren
Amsterdam : Querido, 1983.
ISBN: 90-214-6892-1.
Bundeling van de acht romans over een boerenkind in een Brabants dorp dat opgroeit in een bekrompen katholiek milieu en later als arbeider in Rotterdam de armoede en sociale onrust meemaakt van de crisisjaren. De eerste vier delen zijn opgenomen in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren en zijn daar door het aanklikken van de volgende titels integraal te lezen: Het verraad, Flierefluiters oponthoud, Onnozele kinderen en In de draaikolk.

Gerda van Wageningen,

Behouden vaart
Utrecht : Wesrfriesland, 2011.
ISBN: 978-90-205-3080-3.
Bundeling van Met de wind in de zeilen (1991), Als het tij keert (1991), Na eb komt de vloed (1992) en Anker der hoop (1993), over het wel en wee van een redersfamilie in Rotterdam in de tweede helft van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw. De cyclus Rederskronieken is ook uitgebracht in twee boeken, met respectievelijk de delen 1 en 2 en de delen 3 en 4.

Gerda van Wageningen,

Hart voor anker
Amsterdam : Zomer & Keuning familieromans, 2002.
ISBN: 90-210-9372-3.
Bundeling van Met de wind in de zeilen (1991) en Als het tij keert (1991), de eerste twee delen van de romancyclus Rederskronieken, over een Rotterdams redersgeslacht in de jaren 1850-1900.

Gerda van Wageningen,

Onstuimige wateren
Amsterdam : Zomer & Keuning familieromans, 2002.
ISBN: 90-210-9382-0.
Bundeling van Na eb komt de vloed (1992) en Anker der hoop (1993), de delen 3 en 4 van de romancyclus Rederskronieken, gesitueerd in de eerste decennia van de twintigste eeuw.

Harold de Croon e.a.,

Rotterdam, de stad in gedichten
Amsterdam : Uitgeverij 521, 2002.
ISBN: 90-76927-08-1.
In thema’s onderverdeelde bloemlezing die een ode is aan Rotterdam in meer dan honderd gedichten, door dichters uit heden en verleden uit het hele land.

Rotterdam : literaire haven : bloemlezing
Zeist : Stichting Achterland, 1999.
ISBN: 90-74927-16-5.
Bloemlezing van gedichten en prozafragmenten over Rotterdam als ‘literaire haven’, afgewisseld met foto’s van Herman H. van Doorn.

DVD

De Rotterdamse haven in de 20e eeuw
[Apeldoorn] : Source 1 Media, 2010. 2 dvd's (140 min.)
Dubbel-DVD over de bedrijvigheid in en de uitbreiding van de Rotterdamse haven vanaf het begin van de twintigste eeuw tot de jaren '70.